Saturday, April 30, 2022

আদা বেপাৰীক জাহাজৰ খবৰ

দিগন্ত ওজা

পুৰণি কাকত খুঁচৰি থাকিলে অনেক সম্ভেদ পোৱা যায়৷বিশেষ কাৰণত ১৯৫০ৰ দশকৰ কাকতৰ পাত লুটিয়াই থাকোঁতে আমাৰ মূল কাৰণটোও বাদ দি আন কিছু বিষয়ে মন কাঢ়ি নিছে৷ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰা তেনে এটা বিষয় হৈছে জাহাজৰ খবৰ৷

কোৱা হয়, আদা বেপাৰীক জাহাজৰ খবৰ নালাগে৷ দেখাত আমিও জাহাজৰ খবৰৰ প্ৰয়োজন নথকা ‘আদা বেপাৰী’য়েই৷ কিন্তু আদা বেপাৰীক সঁচাকৈয়ে জাহাজৰ খবৰৰ প্ৰয়োজন নাথাকেনে? শদিয়ালৈ প্ৰথমবাৰ যাবলৈ ওলাওঁতে জ্যেষ্ঠ ভাতৃপ্ৰতীম সাংবাদিক-ব্যংগ লেখক- এসময়ৰ বিখ্যাত যাদুশিল্পী ৰূপহদা, মানে ৰূপহ চলিহাই মোক কৈছিল ঃ শদিয়াত আদা বেপাৰীয়েও জাহাজৰ খবৰ ৰাখিব লাগে৷(ৰূপহদাৰ কথা ওলাইছে বাবেই কওঁ, মূল্যবোধ আৰু সততাক আগস্থান দিয়া এইগৰাকী ব্যক্তিয়ে বহু ত্যাগ কৰিবলগীয়া হৈছে যদিও সমাজৰ পৰা আজিও যোগ্য মৰ্যাদা আৰু সন্মান পোৱা নাই৷) হয়৷ এনেৰে ওখ মাটিত হোৱা আদাৰ বেহা-বেপাৰৰ বাবে জাহাজৰ প্ৰয়োজন নাথাকে৷ পিছে শদিয়া আছিল ব্যতিক্ৰম৷ তেতিয়াও দলঙৰ কথা ভাবিবলৈকে বহু বাকী৷ সিপাৰে হোৱা আদা খেতিৰ ফচল বণিকে এইপাৰে আনিবলৈ একালত জাহাজেই আছিল ভৰসা৷ গতিকে ফকৰাবোৰৰ সদায় সাধাৰণীকৰণ সম্ভৱ নহয়৷ সেইবাবে মোৰ দৰে ‘আদা বেপাৰী’ৰো দৃষ্টি থৰ হ’ল নতুন অসমীয়া কাকতৰ ১৯৫৮ চনত প্ৰকাশিত ‘জাহাজৰ বাতৰি’ত৷

কেন্দ্ৰীয় জল পৰিবহন মন্ত্ৰী সৰ্বানন্দ সোণোৱালৰ বিশেষ উদ্যোগত জাহাজেৰে অসমলৈ সামগ্ৰী কঢ়িওৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হ’বলৈ লৈছে৷ ভাৰতৰ অন্য ৰাজ্যৰ সৈতেই নহয়, বাংলাদেশৰ সৈতেও জল পৰিবহনৰে বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক স্থাপনৰ যো-জা অব্যাহত আছে৷ আমি সকলোৱে জানো, একালত জলপথেৰেই দূৰ-দূৰণিৰ পৰা লাম-লাকটু আহিছিল৷সাউদে নাৱেৰে বণিজ কৰাৰ কথা আমি শৈশৱতে তেজীমলাৰ সাধুটোৰ মাজেৰেই জানি আহিছোঁ৷ ‘উজায়ে আহিলে কোম্পানীৰ জাহাজ ঐ…’জাতীয় বিহুগীতেও ধৰি ৰাখিছে বণিক ইংৰাজে অসমত ব্যৱহাৰ কৰা জলপথৰ কথা৷ স্বাধীনতাৰ পাছত এই বেপাৰ কেনেদৰে চলিছিল? তাৰেই লেখ ধৰি ৰাখিছে নতুন অসমীয়াৰ ‘জাহাজৰ বাতৰি’-এ৷

১৯৫৮ চনৰ এনে কেইটামান খবৰে আমাক জানিবলৈ দিছে যে সেইসময়ত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত চলিছিল ‘জইণ্ট ষ্টীমাৰ কোম্পানী’ৰ জাহাজ৷ আন কোনো কোম্পানীৰ জাহাজো হয়তো চলিছিল, কিন্তু কাকতত সঘনে যিটো কোম্পানীৰ জাহাজসেৱাৰ খবৰ প্ৰকাশ পাইছিল, সেইটো আছিল ’জইণ্ট ষ্টীমাৰ কোম্পানী’৷ কোম্পানীটোৰ অধীনত চলাচল কৰা জাহাজসমূহৰ ভিতৰত আছিল ‘মায়েটো’, ‘পাকশ্বান’, ‘ৰজণ্ডা’ আদি৷ ৩ ছেপ্টেম্বৰৰ নতুন অসমীয়াৰ খবৰ অনুসৰি তেজপুৰ, বিশ্বনাথ আৰু নিমাতীৰ মাল লৈ অহা মায়েটো নামৰ জাহাজখন ৬ ছেপ্টেম্বৰত তেজপুৰ আৰু ৮ ছেপ্টেম্বৰত নিমাতী পোৱাৰ কথা৷ বাতৰিটোত মায়েটো বিশ্বনাথত কোন তাৰিখে উপস্থিত হ’ব তাৰ উল্লেখ নাছিল— হয়তো মাজৰ দিনটোত (অৰ্থাৎ ৭ ছেপ্টেম্বৰত)বিশ্বনাথৰ মাল নমাইছিল৷ সেইদৰে পাকশ্বান নামৰ জাহাজখনে মাল আনিছিল গুৱাহাটীলৈ, আৰু উপস্থিত হোৱাৰ কথা আছিল ৫ ছেপ্টেম্বৰৰ দিনা৷

১৯৫০ৰ দশকৰ নতুন অসমীয়াৰ বহুকেইটা সংখ্যাতে এনে ‘জাহাজৰ খবৰ’ ছপা হৈছিল৷ উপস্থাপন-ৰীতিলৈ চাই অনুমান কৰিব পাৰি যে এয়া আছিল বিজ্ঞাপন৷ মূলতঃ বণিক গোষ্ঠীৰ সুবিধাৰ্থে কোম্পানীৰ উদ্যোগত কাকতত প্ৰকাশ পাইছিল এনে খবৰ৷ পাছলৈ কিদৰে এনে জাহাজ পৰিবহন বন্ধ হৈছিল সেয়া অন্য প্ৰসংগ৷ কিন্তু জাহাজৰ খবৰে আমাক দিয়ে তেতিয়াৰ এই সেৱাৰ বহু ছবি৷

(আমাৰ দৰে আদা বেপাৰীয়ে লোৱাৰ বাবেই এই জাহাজৰ খবৰ ইয়াত কিছু আধৰুৱা হৈ ৰ’ল৷ পিছে আমি ইয়াৰ পম খেদি অসমত কেতিয়ানো মালবাহী জাহাজ সেৱা আৰম্ভ হৈছিল, এই পৰিবহনে কেনেবোৰ বিলাই-বিপত্তিৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছিল, আৰু কেতিয়ানো সেয়া বন্ধ হৈছিল সেইবোৰৰ কিছু ফুট লোৱাৰ যত্ন কৰি আছোঁ৷ সময়ত তাৰো বকলা মেলাৰ আশা ৰাখিছোঁ৷)

Sunday, March 06, 2022

অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ সাহিত্য

 (৬ মাৰ্চ, ২০২২ তাৰিখে গুৱাহাটী প্ৰেছ ক্লাৱত লেখিকাৰ জছনাৰ ঝিটাছ উপন্যাসৰ উন্মোচনী অনুষ্ঠানত দিয়া ভাষণৰ লিখিতৰূপ )

দিগন্ত ওজা

ছোৱালীজনী গুৱাহাটীত ডাঙৰ হৈছিল৷ নিয়নোজ্জল লাইটৰ শোভাই শৈশৱ-কৈশোৰত তন্ময় কৰি তুলিছিল স্বাভাৱিকভাৱেই৷ ওপজাৰে পৰা পোৱা ভায়েকৰ হাঁহিভৰা মুখখন উজলি থাকে তাইৰ চকুৰ সন্মুখত ৷ যিকোনো সন্তানৰ দৰে তাইৰ বাবেও অপূৰ্ব-সুন্দৰ মাকৰ যুঁইফুলৰ দৰে শুভ্ৰ মমতাময় মুখ৷ শৈশৱ-কৈশোৰত ককাৱকৰ ঘৰলৈ যাওঁতে দৌৰি-ঢাপৰি ফুৰা বিশাল চোতালখন, ধাননি পথাৰখন, মাছে বুৰবুৰণি তোলা পুখুৰীটোৱে অহৰহ দিয়ে হাতবাউলী৷ কলেজত পঢ়ি থাকোঁতে সেই ছোৱালীজনীয়েই কলা প্ৰদৰ্শনীৰ বাবে আঁকিবলগীয়া হৈছিল এখন ছবি৷ ছবিখনত কিন্তু তাই না-আঁকিলে মাক বা ভায়েকৰ মুখ, না-আঁকিলে সেউজী ধানৰ দলিচা, মাছে খলকনি তোলা পুখুৰী— আঁকিলে সেউজীয়া ধূসৰ মিহলি বেকগ্ৰাউণ্ডত এগৰাকী বৃদ্ধা, হাতযোৰকৈ ঘোলা চকুযোৰ মেলি আকাশলৈ চাই আছে, চকুত দুফোটা পানী— এই পৰোঁ, এই পৰোঁ৷

সন্মানীয় আজিৰ সভাত উপস্থিত সুধীমণ্ডলী,

মই অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ প্ৰথম উপন্যাস মৃগনাভিৰ কথাই ক’ব খুজিছোঁ৷ উপন্যাসখনিৰ কেন্দ্ৰীয় চৰিত্ৰটিয়ে এই ছবিখন কিয় আঁকিছিল? আঁকিছিল এইবাবেই যে এই ঘোলা চকুৰ অধিকাৰীণী বৃদ্ধাগৰাকীয়ে ছোৱালীজনীক শৈশৱ-কৈশোৰতেই আকৃষ্ট কৰিছিল৷ মধ্যবিত্তীয় স্বচ্চল পৰিয়ালৰ সন্তান সেই ছোৱালীজনী কলেজ পোৱালৈ নিসন্দেহে বহু-বিচিত্ৰ অভিজ্ঞতাৰ গৰাকী হৈছিল— কিন্তু ছবিত ফুটাই তুলিব পৰাকৈ হৃদয়ত জোকাৰণি তোলা চৰিত্ৰটো আছিল সকলো থাকিও হেৰুওৱা, অনাদৰ-অৱহেলাৰ মুখামুখি হোৱা এগৰাকী নাৰী৷ এইখন আছিল এখন খুদমানি উপন্যাস, কিন্তু ১৯৮৭ চনত প্ৰকাশ পোৱাৰ সময়তেই অসমীয়া ৰসজ্ঞ পঢ়ুৱৈৰ মন-মগজু মৃগনাভিয়ে একধৰণে চঞ্চল কৰি তুলিছিল৷ জীৱন-যন্ত্ৰণাত দগ্ধ নাৰী এগৰাকীৰ All is not lost অনুভৱটি সজাই তোলাৰ পথত কি অপূৰ্ব কলা-কৌশলৰ আশ্ৰয় লৈছিল লেখিকাই—আৰু ই শেষ হৈছিল  সেউজ পাহাৰৰ মাটি খহি ওলোৱা শিলখিনিও যে পাহাৰটোৰ অহংকাৰ হ’ব পাৰে সেই অনুভৱত৷

Photo credit: Smriti Rekha Bhuyan
মৃগনাভিৰ এই কলা-কৌশল অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ পৰৱৰ্তীকালৰ গল্প-উপন্যাসতো পৰিলক্ষিত হয়৷ আন অৰ্থত ক’বলৈ গ’লে তেওঁৰ সৃষ্টিৰ চুম্বকীয় সন্মোহনৰ এটা কাৰণ অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ গল্প-উপন্যাসত অকথিত জীৱনৰ কঠিন কাহিনী-বৰ্ণনত প্ৰায়েই ফুটি উঠা কাব্যিকতা৷ ফেলানীৰ ক্ষেত্ৰতে চাওক—

‘তাইৰ নামটোত ৰৈ গ’ল জপংকৈ পানীত হোৱা এটা শব্দ৷” (পৃ. ১৩)

 “চপাই অনা জাল এখনত মাছে ধৰফৰ কৰাদি তাই কল-ঠৰুৱাবোৰৰ মাজত ধৰফৰাবলৈ ধৰিলে৷” ( পৃ. ৩৪)

“গোসাঁই হ’ল ফুলে ফুলে মৌ চুহি ফুৰা মানুহ৷ এপাহ ফুলেৰে তেওঁৰ নৈবেদ্যৰ শৰাই নভৰে৷…” (পৃ. ৫৩)

সেইদৰে ‘বৃন্দা খুৰীৰ হাতৰ একাপ কফি’ত—

“কাগজবোৰৰ লগে লগে তাৰ চাৰিওকাষে উৰিছিল এক নাৰী শৰীৰ৷ শৰীৰটোও টুকুৰা-টুকুৰ হৈছিল৷ সৰ্বসাধাৰণ নাৰীতকৈ বেছি উন্নত বক্ষযুগল বলৰ দৰে মজিয়াত উৰি ফুৰিছিল, বিছনাৰ এচুকত থৰে থৰে কঁপিছিল জংঘা, গাৰুৰ কাষত পৰি ৰৈছিল নিতম্ব, চিলিঙত ওলমি ৰৈছিল এহাল চকু—এটা নতুলকৈ জন্ম পোৱা গৰু পোৱালিৰ চকুৰ দৰে চঞ্চল, প্ৰাণৱন্ত আৰু বহুদূৰ নিৰ্দোষ আৰু নিৰীহ৷” (মৰিয়ম অষ্টিন অথবা হীৰা বৰুৱা, পৃ. ১৫৫)

Photo credit: Smriti Rekha Bhuyan
জছনাৰ ঝিটাছতো ভাষাৰ এই কাব্যিকতাই পঢুৱৈক তন্ময় কৰি তোলে—“সেইদিনা ৰাতি
আকাশত মৰা জোন উঠিছিল৷ পাহাৰৰ পৰা শেঁতা মৰা জোনটো উঠি আহিছিল৷ পোহৰ নাছিল, মাত্ৰ অৰণ্যৰ অন্ধকাৰখিনি আৰু বেছি জয়াল কৰি তুলিছিল৷ গভীৰ নিৰ্জনতাত ডুব গৈছিল৷ অকল নীচ লাইনেই নহয়, গোটেই চাহ বাগানখনকেই৷ প্ৰতি নিশাই অজগৰে গিলাদি নিৰ্জনতাই গিলি পেলাইছিল৷ এই আৰণ্যক নিস্তব্ধতাত আনন্দৰ টোপ এটাও নাই৷ কেৱল ভয় আৰু যন্ত্ৰণা৷” (পৃ. ১৬৯)

পটংগীয়া কলিতাৰ ভাষাৰ এই সৌন্দৰ্যই মনলৈ আনে পদ্মনাথ গোহাঞিবৰুৱাৰ মোৰ সোঁৱৰণিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অসমীয়া কিছু লেখকৰ গদ্যত প্ৰতিভাত হোৱা কাব্যিক সুষমালৈ৷

ভাষাৰ এই সুষমাই তেওঁৰ সৃষ্টিক প্ৰাণৱন্ত কৰিছে সঁচা, কিন্তু অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ গল্প-উপন্যাসৰ আকৰ্ষণৰ ঘাই কাৰণ তেওঁৰ সামাজিক, বা অধিক স্পষ্টকৈ ৰাজনৈতিক অৱস্থান৷ মৃগনাভিৰ কেন্দ্ৰীয় চৰিত্ৰটিয়ে কলেজীয়া জীৱনত প্ৰদৰ্শনীৰ বাবে অঁকা ছবিখনত সেই যে ঘোলা চকুৰ অধিকাৰী নাৰীগৰাকীকহে ফুটাই তোলাৰ আকূটি অনুভৱ কৰিছিল, সেয়া অৱশেষত উপন্যাসখনৰ স্ৰষ্টাৰেই সামাজিক অৱস্থান৷ বিগত সময়ছোৱাত অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ প্ৰায় প্ৰতিটো গল্প বা প্ৰতিখন উপন্যাসে আমাক এইকথা প্ৰতীয়মান কৰাইছে৷ সমাজৰ কেন্দ্ৰত থাকিও লেখিকাই কলম ধৰি আহিছে প্ৰান্তীয় অৱস্থানটোক নিৰন্তৰ নীৰিক্ষণ কৰি তাৰ প্ৰতি গভীৰ সহমৰ্মিতাৰে৷ তেওঁৰ এই অৱস্থানটোৰ বাবেই আমি অয়নান্ত যিদৰে পালোঁ, সেইদৰে পালোঁ ফেলানী বা সোণালী ঈগলে কণী পাৰিলে, বেলিয়ে উমনি দিলে অথবা টোকোৰা বাঁহৰ সোণৰ বেজী ৷ এই প্ৰান্তীয় সমাজখনক লেখিকাই হৃদয়ত কিদৰে বহন কৰে তাৰ আভাস আমি পাওঁ অতি সমাদৃত উপন্যাস, ২০০৩ চনত প্ৰকাশিত ফেলানীৰ কৃতজ্ঞতাসূচক এই শাৰীকেইটিত—“আকাশ গোলাপী হোৱাৰ সময়ত ওলোৱা জাউৰিয়া মাছ আনি আমাক খুউৱা আৰু বিয়াৰ বতৰত বেণ্ডপাৰ্টী বজোৱা মাছুৱৈজন, মোক ঘৰুৱা কাম-বনত সহায় কৰি দিয়া আৰতি, মুৰি ভাজি আমাক দি যোৱা সুমতি, কাঁহি বন কটাৰ পৰা ধান কটালৈকে বিভিন্ন কামৰ অভিজ্ঞতাপুষ্ট আমাৰ বাৰীত হাজিৰা কৰা খগেন—এনে বহু মানুহৰ সান্নিধ্য অবিহনে ফেলানী লেখা মোৰ পক্ষে সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন ৷” সমাজৰ অৱহেলিত আৰু খাটি খোৱা শ্ৰেণীৰ জীৱন-ধাৰাৰ প্ৰতি কেৱল আগ্ৰহতে তেওঁ থমকি ৰোৱা নাই, সমান্তৰালভাৱে তেওঁলোকৰ জীৱন  নীৰিক্ষণৰ গভীৰতা, বিশ্লেষণৰ তীৰ্যকতা আৰু সমাজ অধ্যয়নত পোষণ কৰি অহা সংবেদনশীলতাও তেওঁৰ সৃষ্টিত পৰিস্ফুত হৈছে৷ পৰিনতিত অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ সৃষ্টি হৈ উঠিছে সুঠাম আৰু শক্তিশালী ৷ ‘পুতগ্নি’ত আলোকোজ্জ্বল শ্ব’ৰূমত নতুন মডেলৰ বাইক কিনিবলৈ যোৱা ল’ৰাটিয়ে সেয়ে দেউতাকৰ দা বান্ধি থোৱা ভঙা চাইকেলখন সেই শ্ব’ৰূমৰ নাতিদূৰৈৰ অন্ধকাৰক গ্ৰাস কৰাব পৰা নাই— বা একেদৰে ‘অশ্ৰুলিপি’ত সাধুকথাৰ খাজে খাজে ওলাই আহে জীয়া চৰিত্ৰৰ বুকুত খুন্দা খোৱা কাহিনী৷ এইবোৰ কাৰণতে অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ বহু গল্পৰ সামৰণিত সেই গল্পত বিধৃত কাহিনীতকৈও পঢ়ুৱৈ থৰ হৈ ৰয় অনেক নতুন কাহিনীৰ সম্ভাৱনাৰ বাবে৷

কেৱল সমাজৰ প্ৰান্তীয় লোকসকলৰ ক্ষেত্ৰতেই নহয়, ভোগ-লালসাই গ্ৰাস কৰা মধ্যবিত্তীয় পৰিয়ালসমূহৰ ক্ষেত্ৰতো লেখিকাৰ সমানেই গুৰুত্ব৷ অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ মৃগনাভি প্ৰকাশ পাইছিল ১৯৮৭ চনত, লেখিকাৰ দৃষ্টিত তেওঁৰ প্ৰকৃত উপন্যাস অয়নান্ত  প্ৰকাশ পাইছিল ১৯৯৪ চনত—মাজৰ সময়ছোৱাত প্ৰকাশ পাইছিল তেওঁৰ গল্প-সংকলন—আৰু এই সময়ছোৱাতেই বিশ্বায়ন তথা উদাৰ অৰ্থনীতিৰ হাত ধৰি আমাৰ সমাজত দ্ৰুতগতিত সহজলভ্য হৈ উঠিছিল অনেক ভোগবাদী উপকৰণ ঃ যাৰ বিনিময়-মূল্য আছিল সাতামপুৰুষীয়া সামাজিক-পাৰিবাৰিক বন্ধন৷ বিগত শতিকাৰ অন্তিম দশকত, আৰু তাৰ পৰৱৰ্তীকালতো অসমীয়া গল্প-উপন্যাসত অনেকৰ অনাকাংক্ষিত এই ব্যাধিৰ লক্ষণীয় প্ৰকাশ ঘটিছিল৷ কিন্তু সৃষ্টি এটা সাৰ্থক তেতিয়া হয়, যেতিয়া সমস্যা এটাৰ ক্ষেত্ৰত স্ৰষ্টাৰ ভূমিকা কেৱল ভুক্তভোগী বা ভুক্তভোগী সমাজখনৰ প্ৰতিনিধি হৈ নাথাকে, তাৰ লগে লগে হৈ উঠে সমস্যাটোৰ বিশ্লেষক৷ এনে বিশ্লেষণৰ বাবেও স্ৰষ্টাৰ পৰ্যবেক্ষণ-বিন্দুটোৰ অৱস্থান গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠে৷ আৰ্কিমিডিছে পৃথিৱী দাঙি ধৰিব পৰা কপিকলটোৰ কল্পনা কৰিছিল পৃথিৱীৰ বাহিৰত বহিবপৰা এডোখৰ ঠাইৰ কথা ভাবি৷ সামাজিক সমস্যা এটাৰপৰাও বাহিৰলৈ গৈ বিচাৰ কৰিলেহে সমস্যাটোৰ পাৰ পাব পাৰি— এই বোধৰ ব্যাপ্তি অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ সৃষ্টিত প্ৰৱল৷ কাৰ্য-কাৰণৰ বিচাৰ পঢ়ুৱৈৰ আগত তুলি ধৰাত তেওঁ বহুসময়ত সচেষ্ট৷ তেওঁৰ প্ৰায়বোৰ গল্প-উপন্যাসৰ বিষয়বস্তু অধ্যয়ন-আধাৰিত, অথচ তথ্যৰ বিৰক্তিকৰ উল্লেখৰ পৰা মুক্ত, কোনো ৰচনাৰ আৰম্ভণিত আকৰ্ষণৰ মায়াজাল নাই— কিন্তু পঢ়ুৱৈৰ বাবে  আছে অনায়াস যাত্ৰা আৰু বিচৰণৰ পাৰপত্ৰ ৷ এই বৈশিষ্ট্যবোৰ হয়তো সম্ভৱ হৈছে সময়-সমাজ, বিষয়-পঢুৱৈৰ প্ৰতি লেখিকাৰ সমান্তৰাল সংবেদনশীলতাৰ বাবে৷

লেখিকাৰ এই সংবেদনশীলতাই তেওঁক এগৰাকী সবল শিশু সাহিত্যিকৰ ৰূপতো প্ৰতিষ্ঠা কৰাইছে৷ হয়, অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ কথা যেতিয়া আলোচনা কৰা যায়, তেওঁক গল্পকাৰ বা ঔপন্যাসিক হিচাপেই সচৰাচৰ উল্লেখ কৰা হৈ আহিছে৷ অথচ শিশু-সাহিত্যতো কেনে অপূৰ্ব সৃষ্টি কৰিছে এইগৰাকী লেখিকাই! সম্ভৱতঃ ১৯৯১ চন— মই বিশ্বনাথলৈ বুলি ৰাজ্যিক পৰিবহন নিগমৰ বাছত উঠাৰ পৰত গুৱাহাটীত কিনিছিলোঁ হোমেন বৰগোহাঞি সম্পাদিত কিশোৰ আলোচনীৰ কোনো এটা সংখ্যা—তাতেই পোনতে পঢ়িছিলো অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ এটা শিশু-গল্প ঃ ‘ভাইটি’৷ কেনে নিটোল, আটিল, হৃদয়স্পৰ্শী গল্প আছিল সেইটো! সেই গল্পটো কেৱল কাহিনী-কথন নহয়, অসমীয়া শিশু-সাহিত্যত সচৰাচৰ দুৰ্লভ শিশু-মনস্তত্বৰ বিচক্ষণ প্ৰকাশ৷ তাৰ পঠন-অভিজ্ঞতা মোৰ বাবে ইমানেই অপূৰ্ব আছিল যে পঢ়ি যোৱা সময়খিনি পৰ্যন্ত আজিও দুচকুত ভাঁহি ৰৈছে৷ পৰৱৰ্তীকালত প্ৰকাশিত তেওঁৰ শিশু উপন্যাসকাঁইটত কেতেকী  সেই গল্পটোৰেই বৰ্ধিত ৰূপ৷ মোৰ ভাব হয়, যি সামাজিক সংবেদনশীলতাই সমাজৰ অৱহেলিত-অনাদৃতসকলৰ প্ৰতি লেখিকাক আগ্ৰহী কৰি তুলিছে, সেই একেই সজাগতাই গল্পকাৰ-ঔপন্যাসিকগৰাকীক শিশু-সাহিত্যত মনোনিৱেশ কৰিবলৈ উযসাহ যোগাইছিল৷ অসমীয়া শিশু-সাহিত্যক সাৰ্থক অৰ্থত সমৃদ্ধ কৰাৰ স্বাৰ্থতে এইগৰাকী লেখিকাই এনে সৃষ্টিত অধিক মনোযোগী হ’ব বুলি কামনা কৰিলোঁ৷

অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ সাহিত্য-ভাৱনাৰ ক্ষেত্ৰত আৰু এটা কথা উল্লেখ নকৰিলে নহ’ব৷ একাংশ আলোচকে এইগৰাকী সাহিত্যিকক নাৰীবাদী লেখিকা হিচাপেও অভিহিত কৰে৷ লেখিকাৰ সৃষ্টিত নাৰীৰ প্ৰাধান্য আছে সঁচা, তাৰ আধাৰতে এই নিৰ্দিষ্ট দৃষ্টিকোণেৰে লেখিকাক বিচাৰ কৰা সমীচিন নহ’ব বুলিয়েই আমাৰ ধাৰণা৷ সমাজৰ অনাদৃত-অৱহেলিত শ্ৰেণীটোৰে সহমৰ্মিতাৰ হেঁপাহেই হয়তো তেওঁক নাৰী চৰিত্ৰৰ প্ৰতি আগ্ৰহী কৰি তুলিছে৷ কেৱল সন্তান নহয়, অৰ্থ উৎপাদনৰ প্ৰক্ৰিয়াতো নাৰী জড়িত হ’লেহে নাৰীৰ মুক্তি সম্ভৱপৰ—এনে ভাৱনাই বিভিন্নজনৰ মাজত ক্ৰিয়া কৰাৰ সময়ত পটংগীয়া কলিতাই বিষয়টো হয়তো আৰু গভীৰলৈ গৈ বিচাৰ কৰাৰো প্ৰয়াস কৰিছে৷ শেহতীয়া জছনাৰ ঝিটাছৰ ক্ষেত্ৰতে ধৰা হওক৷ ইয়াত যিখন সমাজৰ কথা বিধৃত হৈছে, সেই চাহ বাগিছাত নাৰী অৰ্থ উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰত্যক্ষভাৱে চামিল হোৱা শ্ৰেণী৷ অথচ চাহাবে বিচৰা বাবে মৰমৰ ফুলজোপাৰ পৰা থোপা এটা চিঙি দিয়াৰ বাবে দুৰ্গাৰ দৰে নাৰী দচাৰুৰ দৰে মৰদৰ প্ৰহাৰৰ সন্মুখীন হয়৷ (পৃ. ১৭০) অৰ্থাৎ উৎপাদন ব্যৱস্থাটোত চামিল হ’লেই নহ’ব, সামাজিক কেৰোণসমূহ দূৰ হ’লেহে নাৰীৰ মুক্তি সম্ভৱ হ’ব৷ লেখিকা হিচাপে অৰূপা পটংগীয়া কলিতাই কেৱল নাৰী-সমস্যাৰেই নহয়— সামগ্ৰিকভাৱে সমাজৰ সমূহ কেৰোণ তুলি ধৰি পঢ়ুৱৈক প্ৰবুদ্ধ কৰোৱাত ব্ৰতী৷ অন্ততঃ বিগত তিনিটা দশকৰো ওপৰকালৰ অৰূপা পটংগীয়া কলিতাৰ সাহিত্য-কৰ্ম ইয়াৰেই নিদৰ্শন৷ অসমীয়া ভাষাৰ লগতে অসমীয়া সমাজৰ অগ্ৰগতিৰ স্বাৰ্থত এই কলম অব্যাহত থাকক, এই কলমধাৰী হৈ ৰওক বহু পঢ়ুৱৈৰ বাবে নতুন সৃষ্টিৰ উৎস৷

Tuesday, February 22, 2022

নেজাল তৰাৰ দৰে

বিদায়, নে লগ পাম দুনাই?

দুৱাৰডলিত মগজুৱে কথাষাৰ পিটিকি থাকোঁতে

গান্ধীনগৰ ধুৱাই আছিল তমোময় ৰ’দে

নিশাহৰ দূৰত্বৰ কায়াটোক লৈ আবেগৰ উজান-ভাটি

হাত শিথিল, শৰীৰ আটিল

মনৰ পোৰণি, বাহুৰ কঁপনি

দুবাহু প্ৰসাৰিত হওঁ কি নহওঁতেই

বেৰত ওলমি থকা ছবিখনৰ পৰা ওলাই আহিল অমিতাভ

কৰ্ণপটহত বজ্ৰধ্বনিৰ আঘাত, যি নিৰ্দেশত হতচকিত হৈছিল অংগুলিমাল


সকলোৱেইতো অস্থিৰ৷ সম্পৰ্ক৷ জীৱন৷ আবেগ৷ বিবেক৷ সময়৷

মনৰ স্থিৰতাৰ সূত্ৰও জানো সহজ, হে শুদ্বোধন-তনয়?


কৰুণ ৰ’দৰ মাজেৰেই অৱশেষত ওভতনি যাত্ৰা৷

উত্তৰটো আজিও অনিৰ্ণিত৷ মহাবিশ্বৰ সকলো বিদায়তেই থাকেনে

নেজাল তৰাৰ দৰে প্ৰত্যাৱৰ্তনৰ সহজ সম্ভাৱনা?


Tuesday, January 25, 2022

আয়ে মেৰে ৱতন কে লোগো...

প্ৰথম পৰিৱেশন৷ ফটো ঃ জনসত্তাৰ ৱেব আৰ্কাইভৰ সৌজন্যত
 দিগন্ত ওজা

ষাঠি বছৰত ভৰি থ’লে আয়ে মেৰে ৱতন কে লোগো... গীতটোৱে৷ বিগত ষাঠি বছৰত আসমুদ্ৰহিমালয় এনে কোনো ভাৰতীয় নাই, এই গীতটোৰ কথা-সুৰ-কণ্ঠই যাৰ হৃদয় বিগলিত কৰা নাই৷ লতাৰ সুৰৰ যাদুত অৰ্থ নুবুজাকৈয়ো এই গীতত তন্ময় হৈছে এই জম্বুদ্বীপৰ অগণিত শিশু-বৃদ্ধ৷ ১৯৬৩ চনত, চীনা আক্ৰমণৰ উদ্বেগ-আতংকত যেতিয়াও আচ্ছন্ন ভাৰত, গণৰাজ্য দিৱসৰ এক অনুষ্ঠানত প্ৰথমবাৰলৈ পৰিৱেশিত হৈছিল কবি প্ৰদীপ ৰচিত এই গীত৷ দেশৰ ৰাজধানী চহৰত, নেশ্যনেল ষ্টেডিয়ামত তিনি ঘণ্টাজুৰি অনুষ্ঠিত হৈছিল সেই সংগীতানুষ্ঠান-- উদ্দেশ্য আছিল প্ৰতিৰক্ষা পুঁজি সংগ্ৰহ৷ ১৯৬৩ চনৰ ৩০ জানুৱাৰীৰ দ্য আছাম ট্ৰিবিউন কাকতৰ তৃতীয় পৃষ্ঠাত, ২৮ জানুৱাৰীৰ ডেটলাইনত পৰিৱেশিত বাতৰি (শিৰোনাম ঃ ‘ফিল্মষ্টাৰ্ছ ছিং ইন ডেলহী’)ত উল্লেখ কৰা হৈছিল ঃ "Leading filmstars, play-back singers and music directors, gave a three hour cultural programme, in the national stadium here today, in aid of the National Defence Fund. The programme, which was jointly organised by the Ministries if Defence and Scientific Research and Cultural Affairs in connection with the Republic Day celebrations, was attended by the President Dr. Radhakrishnan, Prime Minister Nehru, Cabinet Ministers and Members of Parliament. লতাই গান গোৱাৰ কথাটো এই বাতৰিত নাছিল, আছিল এইবুলিহে যে The programme consisted of some popular film songs and special songs composed for this occasion. এই special songৰ ভিতৰতে যে আয়ে মেৰে ৱতন... আছিল সেয়া স্পষ্ট হৈছে ফেব্ৰুৱাৰীৰ পহিলা সপ্তাহৰ (মোৰ সংৰক্ষণত থকা কাকতখনত তাৰিখটো তেনেই অস্পষ্ট) দৈনিক নতুন অসমীয়াৰ ভিতৰৰ পৃষ্ঠাত প্ৰকাশিত বাতৰিটোত-- ‘‘ইয়াৰ পিচত লতাই অন্তৰৰ সকলো আবেগ ঢালি এটা গীত গালে, এই গীত শুনি দৰ্শকৰ চকুৰ পানী পৰিল৷ আনকি শ্ৰী নেহৰুকো ভাৱপ্ৰৱণ হৈ উঠা দেখা গ’ল৷ নেহৰুৱে অনুষ্ঠানৰ শেষত লতাক সাৱতি ধৰিলে৷ লতাই গোৱা গীতৰ প্ৰথম কলিটো আছিল ‘‘আয়ে মেৰে ৱতন কে লোগো৷ বিশেষকৈ তেওঁৰ গীতৰ এটা শাৰী ‘‘যব খেল ৰহী থি দেশ দেৱালী, ৱহ খেল ৰহে থে হোলী’’ বুলি লতাই গোৱাৰ সময়ত প্ৰায় দৰ্শকৰে চকু সেমেকি পৰিছিল৷...’’ আৰু এই গীতটো গাবলৈকে হয়তো সেইদিনাৰ অনুষ্ঠানত মহম্মদ ৰফীৰ সৈতে দ্বৈত কণ্ঠত দীন তেৰা দীৱানা গীতটো লতাই গোৱা নাছিল, তেওঁৰ অনুমতি লৈ ৰফীক সংগত কৰিছিল ঊষা খান্নাই৷ (দৈনিক নতুন অসমীয়াৰ বাতৰি)
আছাম ট্ৰিবিউন,
৩০ জানুবাৰী. ১৯৬৩, পৃ. ৩

দ্য আছাম ট্ৰিবিউনৰ বাতৰিটোত ২৮ জানুৱাৰীৰ ডেটলাইনত ‘হেয়াৰ টুডে’ বুলি উল্লেখ কৰালৈ চায় এই অনুষ্ঠানটো ২৮ জানুৱাৰীত অনুষ্ঠিত হোৱা বুলি ধাৰণা হয়৷ কিন্তু অসমীয়া কাকতৰ বাতৰিটোৰ এটা তথ্যই অনুসৰি এই সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ পাছতেই সম্পন্ন হৈছিল কংগ্ৰেছ সংসদীয় সমিতিৰ বৈঠক৷ লক্ষণীয় কথাটো হ’ল এই বৈঠক হৈছিল ২৭ জানুৱাৰীৰ দিনা৷ বৈঠকখনৰ বিষয়ে দ্য আছাম ট্ৰিবিউনৰ ২৮ জানুৱাৰী সংখ্যৰ প্ৰথম পৃষ্ঠাতে No Abandonment of Non Alignment : Nehru Tells Congress M.Ps শীৰ্ষক বাতৰি পৰিৱেশিত হৈছিল৷ সেই অনুসৰি ‘আয়ে মেৰে ৱতন...’ পহিলাবাৰলৈ পৰিৱেশিত সংগীতানুষ্ঠানৰ দিনটোও ১৯৬৩ চনৰ ২৭ জানুৱাৰী হোৱাটোৱেই সম্ভৱ৷ এই বিষয়ে গুগুলত অনুসন্ধান কৰিও ২৭ জানুৱাৰীৰ দিনটোতেই সংগীতানুষ্ঠানটি হোৱাৰ তথ্য পোৱা গৈছে৷

দৈনিক নতুন
অসমীয়াৰ বাতৰি
দেশপ্ৰেমত উদ্বুদ্ধ কৰিবপৰা এই গীতটোৰ আঁৰত আছে বহু আমোদজনক কথা৷ সকলোতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ, যাৰ কণ্ঠৰ গীতটোৱে ষাঠি বছৰব্যাপী সকলোকে আকৰ্ষিত কৰি ৰাখিছে, সেই লতা মংগেশকাৰে পোনতে গীতটো গাবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল৷ মুখৰোচক এটা তথ্যানুসাৰে খ্যাতিমান সুৰকাৰ চি ৰামচন্দ্ৰনৰ সৈতে এসময়ৰ ঘনিষ্ঠতাত ফাট মেলা লতাই ৰামচন্দ্ৰনৰ সুৰত কণ্ঠদান নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱাটোৱেই আছিল ‘আয়ে মেৰে ৱতন...’ গাবলৈ অস্বীকাৰ কৰাৰ মূল৷ কিন্তু ২০১২ বৰ্ষত এই গীতটোৰ সুৱৰ্ণ জয়ন্তীৰ সময়ত লতাই দিয়া সাক্ষাৎকাৰত প্ৰকাশ পোৱা মতে তেওঁ পোনতে গীতটো গাবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল আখৰাৰ বাবে পৰ্যাপ্ত সময় নোহোৱাৰ বাবেহে৷ (এই সাক্ষাৎকাৰটো গুগুলত উপলব্ধ)৷ গুগুলত পোৱা আন এক কথা-- কবি প্ৰদীপে গীতটো লিখাৰ সময়তে এই গীতটো লতাৰ কণ্ঠত পৰিৱেশনৰ কথা ভাবিছিল৷ সাক্ষাৎকাৰটোৰ আধাৰত পৰিৱেশিত কথাবোৰ আছিল এনে-- She declined because there was no time to rehearse. At that time she was working round-the-clock and to give special attention to one song seemed impossible. But Pradeep insisted. আন এক তথ্য ঃ ৰামচন্দ্ৰই আশা আৰু লতাৰ দ্বৈত কণ্ঠত গীতটো পৰিৱেশনৰ কথা ভাবিছিল, কিন্তু লতাই একক কণ্ঠত গাবলৈ ইচ্ছা কৰাত লতাকেই গাবলৈ দিয়া হয়৷ কবি-কণ্যা মিতুলৰ উদ্ধৃতিৰে পৰিৱেশিত NDTVৰ বাতৰি এটাৰ মৰ্মে প্ৰদীপৰ একান্ত ইচ্ছাতহে লতাই গীতটো গাবলৈ সিদ্ধান্ত লৈছিল৷ 

আন এক আমোদজনক তথ্য৷ এই গীতটোৰ প্ৰথম কলিটো কবি প্ৰদীপে পোনতে হেনো লিখিছিল বোম্বাইৰ (এতিয়াৰ মুম্বাই) মহিম অঞ্চলত, দোকানী এজনৰ পৰা খালী চিগাৰেটৰ পেকেট এটা লৈ তাৰ ওলোটা পিঠিত৷ সেইদিনা নিশালৈ তেওঁ গীতটো লিখা সম্পূৰ্ণ কৰিছিল৷

এটা গীতৰ আঁৰত কিমান কথা লুকাই থাকে!


(গণৰাজ্য দিৱসত সামৰিক বাহিনীৰ ‘বিটিং ৰিট্ৰীট বেণ্ড’ত আয়ে মেৰে ৱতন কে লোগো...ৱে এবাইড উইথ মি-ৰ স্থান লোৱাৰ আঁত ধৰিআমাৰ অসম কাকতৰ ২৫ জানুৱাৰী (২০২২) সংখ্যাত জীৱৰাজ বৰ্মনে গীতিকাৰ প্ৰদীপৰ সাক্ষাৎকাৰৰ আলমত বুলি জনাই কিছু কথা লিখিছে৷ তেওঁৰ বহু কথা আমি ওপৰত তথ্যৰ আধাৰত লিখা কথাৰ সৈতে অমিল৷ বিশেষকৈ (প্ৰদীপক উদ্ধৃতি দি) বৰ্মনে লিখা মতে ১৯৬২ৰ চীনা আগ্ৰাসনৰ পাছত “মানুহৰ মন প্ৰফুল্লিত কৰি ৰাখিবলৈ দেশপ্ৰেমমূলক সংগীতানুষ্ঠানৰ আয়োজন’’ কৰাত (অৰ্থাৎ প্ৰতিৰক্ষা পুঁজি সংগ্ৰহৰ উদ্দেশ্যে নহয়) নেহৰুৱে উদ্যোগ লৈছিল, ‘‘চি ৰামচন্দ্ৰই সুৰাৰোপ কৰাৰ বাবে’’ লতা মংগেশকাৰে গীতটো গাবলৈ পোনতে আপত্তি দৰ্শাইছিল-- কিয়নো ‘‘দুয়োৰে মাজত মাত-বোল নাছিল’’, আৰু সংগীতানুষ্ঠানটো ‘‘কিবা কাৰণত দিল্লীৰ সলনি মুম্বাইৰ বেব্ৰন (ব্ৰেব’ৰ্ণ?) ষ্টেডিয়ামত অনুষ্ঠিত হৈছিল’’ আৰু অনুষ্ঠানটোত নেহৰু নাছিল, নেহৰুক পাছত তিনমূৰ্তি ভৱনত মেহবুব খান, লতা আৰু কেইজনমানে লগ কৰিছিল ৷ কিন্তু সেইসময়ৰ কাকতৰ বাতৰি, পৰৱৰ্তীকালৰ লতা মংগেশকাৰৰ সাক্ষাৎকাৰ আৰু কবি প্ৰদীপৰ কণ্যাৰ বক্তব্যই এই বৰ্মনে গীতিকাৰজনত উদ্ধৃত কৰা বুলি কোৱা কথাখিনি মানি নলয়৷ বৰ্মনে লিখা মতে তেওঁ প্ৰদীপক লগ পাইছিল যশস্বী গীতিকাৰগৰাকীৰ শেষ সময়ছোৱাত৷ উইকিপিডিয়াৰ ২৫ জানুৱাৰী, ২০২২ত দেখা তথ্যমতে প্ৰদীপৰ মৃত্যু ১৯৯৮ চনত, বৰ্মনৰ লেখাটোৰ মতে-- হয়তো মুদ্ৰন-বিভ্ৰাটো হ’ব পাৰে--১৯৬৯ চনত৷ কথা হ’ল ইমান দিনৰ পাছত লিখোঁতে বৰ্মনৰ ভুল হ’ল, নে জীৱনৰ বিয়লি বেলিকালৈ কবি প্ৰদীপৰ স্মৃতি ধূসৰিত হৈছিল? কবি-কণ্যাৰ এই কথাখিনি গুৰুত্বপূৰ্ণ ঃ"Unfortunately, Mr Pradeep was (দিল্লীৰ ১৯৬৩ চনৰ জানুৱাৰীৰ অনুষ্ঠানটোলৈ) not invited. When Mr Nehru visited Mumbai three months later - on March 21, 1963 - my father sang it specially for him at a function at R.M. High School here and also presented the original handwritten poem to him," মুম্বাইৰ এই অনুষ্ঠানেই প্ৰদীপৰ মনত প্ৰথম অনুষ্ঠান (দিল্লীৰ সলনি মুম্বাই!) হোৱা নাছিলতো?)

কিতাপৰ ‘মূল্য’, কিতাপৰ ‘দাম’

 দিগন্ত ওজা

১৯৮৪ চনৰ কথা৷ পূজাৰ বতৰ৷ নিম্নমধ্যবিত্তীয় সংসাৰৰ জোৰা মাৰি ৰাহি কৰা ধনকেইটিৰে সন্তানক চোলা-পেণ্ট কিনি দিয়াৰ মানসেৰে মা ওলাই গৈছিল৷ আমাৰো মন অধীৰ৷ গধূলি ৰিক্সাৰ পৰা হাঁহি হাঁহি নামি অহা মাৰ হাতত কাপোৰৰ টোপোলা নাছিল, আছিল কিতাপৰ ভাণ্ডাৰ৷ মাৰ মুখেৰে জানিব পাৰিলোঁ, টাউনত ৰিক্সাৰ পৰা নামিবৰ পৰতে উমা ছাৰে (বাইদেউহঁতৰ শিক্ষক আছিল, পাছলৈ আমি পঢ়া বিদ্যালয়খন এৰি বেলেগ এখনলৈ গৈছিল) তেখেতৰ ‘কলেজ ষ্ট’ৰছৰ পৰা মাত লগালে-- ‘‘ৰেণু, জ্যোতিপ্ৰসাদ ৰচনাৱলী আহিছে অ’৷” মা পোনছাটেই কিতাপৰ দোকানত সোমাল৷ বিশ্বনাথ চাৰিআলি তেতিয়া সৰু নগৰ৷ সম্ভৱতঃ প্ৰথমবাৰলৈ নগৰখনলৈ গৈছে জ্যোতি ৰচনাৱলী (তাকো দুটা নে তিনিটা ক’পী)৷ সেইখনৰ লগতে মায়ে ল’ৰা-ছোৱালীহঁতলৈ বুলি তুলি নিছিল কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈ ৰচনাসম্ভাৰ, ভূপেন হাজৰিকাৰ গীত আৰু জীৱনৰথ, সৈনিক শিল্পী বিষ্ণু ৰাভা আদি কেইখনমান কিতাপ৷ দেউতাই ‘কাপোৰ একোৱেই নল’লা নেকি’ বুলি সোধোঁতে মাৰ উত্তৰ-- ‘কাপোৰ পিন্ধিব, ফাটিব৷ কিতাপবোৰতো থাকি যাব৷ সেইবাবে এইবাৰ পূজাত কিতাপেই আনিলোঁ৷’ কিতাপ থাকি যায়৷ সেই কিতাপকেইখনো এতিয়াও আছে৷

এই ব্যক্তিগত পাতনিৰ কাৰণ এটাই-- কিতাপৰ ক্ষেত্ৰত ‘দাম’টো গুৰুত্বপূৰ্ণ নহয়, গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ল কিতাপখনৰ ‘মূল্য’, অৰ্থাৎ কিনোতাৰ বাবে কিতাপখনে বহন কৰা ‘গুৰুত্ব’৷ আমাৰ শৈশৱ-কৈশেৰতে মাই আমাক কিতাপৰ ব্যৱহাৰিক মূল্য অনুধাৱন কৰিবলৈ যি শিক্ষা দিছিল, সেয়া ভৱিষ্যতৰ পাথেয় হৈ ৰ’ল৷ বজাৰলৈ গৈ কিতাপ এখনৰ ‘দাম’ কম বাবেই মই সেইখন কিনি আনিম নে, বা ‘দাম’টো বেছি হ’ল বাবেই নিকিনাকৈ থাকিম নে? তেনে কাম মই নকৰোঁ৷ কিতাপ এখন ক্ৰয় কৰাৰ সময়ত মোৰ বিবেচনালৈ স্বতঃস্ফুৰ্তভাৱে অহা কথাটো হ’ল এইখন পঢ়ি মই তৃপ্ত হ’ম নে? কেতিয়াবা আনকি গুৰুত্বপূৰ্ণ যেন লগা কিতাপ মোৰ প্ৰয়োজন নাথাকিলেও কিনি আনো৷ এটা উদাহৰণ৷ ২০২০ চনৰ আগষ্ট মাহত পানবজাৰলৈ যাওঁতে ‘বান্ধৱ’ৰ ষ্টলত দেখা পালোঁ নিউটনৰ প্ৰিন্সিপিয়াৰ অসমীয়া অনুবাদ৷ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ সৈতে মোৰ সম্পৰ্ক চ্ছিন্ন হোৱা ২৫-২৬ বছৰেই হৈছিল, এতিয়া পদাৰ্থ বিজ্ঞান পঢ়িলেও সেয়া মনৰ আনন্দত, বা দৰ্শনৰ কিতাপ পঢ়োঁতে কিছুমান কথা স্বচ্ছ হোৱাৰ তাগিদাত৷ সেইসূত্ৰে নিউটনৰ প্ৰিন্সিপিয়াৰ অনুবাদ মোৰ ‘নপঢ়িলেও চলে’৷ কিন্তু (তেতিয়ালৈকে মোৰ অপৰিচিত) জয়ন্ত কুমাৰ শৰ্মা অনূদিত কিতাপখন দেখিয়েই মনটো অজান আবেগত ভৰি উঠিল-- অসমীয়াৰ দৰে ভাষা এটাত ইমান মহতী কাম সম্পাদিত হৈছে! এজন মানুহৰ ভাষাপ্ৰেম কিমান গভীৰ হ’লে বৈষয়িক সুখ-সমৃদ্ধিত ব্যয় কৰিবলগীয়া সময় এনে অনুবাদত নিয়োজিত কৰে! কিতাপখন মই কিনি আনিলোঁ৷ সেই সময়ত ৱান-ফ’ৰ ক্ৰাউন ছাইজৰ ৪৬০+৫২ পৃষ্ঠাৰ কিতাপখনৰ ‘দাম’ যে ১৪০০ টকা, তেনে কথা মোৰ মনলৈ অহা নাছিল, ইয়াৰ ‘মূল্য’টোহে মোৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ ধৰা দিছিল৷ (এনে কাৰণতে পাছত প্ৰিন্সিপিয়া সম্পৰ্কীয় আন কেইবাখনো কিতাপ পঢ়ি অসমীয়া অনুবাদৰ এটা দীঘল আলোচনাও লিখি আগ্ৰহী পঢ়ুৱৈক অৱগত কৰিছিলোঁ৷ আগ্ৰহীসকলে উক্ত আলোচনাটো মোৰ ব্লগত পাব৷) ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে মই বিত্তশালী লোক৷ মোক জনাসকলে অন্ততঃ তেনে অভিধা এটাত যে অভাৱনীয় ৰস পাব, ধুৰূপ৷ সেইবুলি প্ৰয়োজনীয় কিতাপ কিনিবৰ ক্ষেত্ৰত মনৰ তাগিদাৰ ওচৰত ধন প্ৰতিবন্ধক হেৱা নাই, আজিলৈকে৷ (এইটো চাৰি মাহৰ এই বেকাৰ আৰু চাকৰিসন্ধানী সময়ছোৱাতো প্ৰায় বিশ হাজাৰ টকাৰ কিতাপ কিনা গৈছে৷) মোৰ বিশ্বাস, প্ৰকৃত পঢ়ুৱৈ আৰু ক্ৰেতা কাৰোৱেই এই সমস্যা হোৱা নাই-- পৃষ্ঠা সংখ্যাৰে কিতাপৰ দামৰো তেওঁলোকে তুলনা কৰা নাই, নকৰে৷ কিতাপৰ ৰসগ্ৰাহী, ৰুচিশীল লোকৰ বাবে কিনিব খোজা কিতাপখনৰ উপযোগিতা বা ব্যৱহাৰিক মূল্যটোহে গুৰুত্বপূৰ্ণ, পৃষ্ঠাৰ সৈতে দামৰ বিচাৰ তাত হাস্যস্পদ৷

‘কিতাপৰ দাম বেছি’--এই অভিযোগটো দৰাচলতে কিতাপ কিনিব নোখোজা মানসিকতাৰ সমৰ্থনত এটা দূৰ্বল যুক্তি৷ এই অভিযোগ কৰাসকলৰ কিমানে ৰেষ্টোঁৰা-ঢাবাত এসাজ খাওঁতে দৰ-দাম কৰে, খাদ্য ‘ছাৰ্ভ’ কৰোঁতাক ‘টিপছ’ নিদিয়াকৈ আহে? কিমানে ‘ব্ৰেণ্ডেড’ কাপোৰ কিনিবলৈ গৈ দামৰ কথা চিন্তা কৰে, নিজৰ একাউণ্টত গেছৰ ছিলিণ্ডাৰৰ ৰাজ-সাহায্য কেতিয়াৰ পৰা সোমোৱা বন্ধ হৈছে তাৰ হিচাপ ৰাখিছে? তাৰ মাজতে এচামৰ অধিক স্পষ্ট অভিযোগ-- ‘অসমীয়া কিতাপৰ দাম বেছি৷’  এনে এটা মন্তব্যৰ আঁৰৰ তুলনাৰ ভিত্তি কি? পদাৰ্থ বিজ্ঞানী, গণিতজ্ঞ ক্ৰিছ ফেৰীয়ে ৬-৮ বছৰীয়া শিশুৰ উপযোগীকৈ লিখা বিজ্ঞানৰ এলানি গ্ৰন্থ আছে ( কোৱাণ্টাম ফিজিক্স ফৰ বেবীজ, নিউক্লীয়েৰ ফিজিক্স ফৰ বেবীজ, হোৱেৰ ডিড উই কাম ফ্ৰম আদি)-- ২৪ পৃষ্ঠাৰ পৰা ৪০ পৃষ্ঠাৰ এনে একো-একোখন কিতাপৰ দাম ৬০০ৰ পৰা ৮০০ টকা পৰ্যন্ত৷ এমাজনে  ৰেহাই দৰত দিয়া জন ছাৰ্লেৰ মাইণ্ড, লেংগুৱেজ এণ্ড ছচাইটী নামৰ ১৭৪ পৃষ্ঠাৰ কিতাপখনৰ দাম আছিল ৮০০ টকা৷ মই শেহতীয়াকৈ ৰাহুল দ্ৰাবিড় সন্দৰ্ভত লিখা এলানি লেখাত অভিভূত হৈ ভাতৃপ্ৰতীম সঞ্জয় সান্যালে কলকাতাৰ পৰা আনি উপহাৰ হিচাপে দিয়া দুখনমান কিতাপৰ পৃষ্ঠা সংখ্যা আৰু দাম এনে-- বোরিয়া মজুমদারৰ ঈশ্বর একাদশ ও শতকোটি ভারতীয় (পৃ. ৩৪০, দাম ৩৫০ টকা), গৌতম ভট্টাচাৰ্যৰ ডাগOUT (পৃ. ৩০৪, দাম ৩২৫ ট.), Pradeep Magazineৰ Not Just Cricket (পৃ. ৩৭০, দাম ৫৯৯ ট.)৷ আনহে নালাগে শেতহীয়া অসম গ্ৰন্থমেলাৰ পৰা আমি কিনি অনা ভাৰত চৰকাৰৰ প্ৰকাশন বিভাগ প্ৰকাশিত ভারতের বিচার ব্যৱস্থা ঃ অতীত থেকে বৰ্তমান নামৰ ৱান-ফ’ৰ ডিমাই ছাইজৰ ‘মাত্ৰ ৫১৪ পৃষ্ঠা’ৰ কিতাপখনৰ দাম ১৬৫০ টকা৷ সেই তুলনাত অসমীয়া কিতাপৰ দাম এতিয়াও কম বুলিয়েই আমাৰ ধাৰণা৷

কিতাপ এখনৰ প্ৰকাশনো এক ব্যৱসায়-- ই এতিয়া সাধাৰণ ব্যৱসায়ো নহয়, এক উদ্যোগ৷ এই উদ্যোগৰ সৈতে ‘প্ৰকাশক’ নামৰ লোকজনেই জড়িত নাথাকে, তেওঁৰ ‘দোকান’খনৰ ভাড়াৰ পৰা বিক্ৰেতা কেইগৰাকীৰ বেতন, ছপাশালৰ যাৱতীয় খৰছ, কাগজৰ দাম, আৰ্হি-নীৰিক্ষক/ লেখক/ ডিটিপি অপাৰেটৰৰ মাননি (হয়, ডিটিপি অপাৰেটৰে এতিয়াও ‘মাননি’হে পায়, বিগত কুৰি বছৰে তেওঁলোকৰ পাৰিশ্ৰমিক নাবাঢ়িল), পৰিৱেশক-খুচুৰা বিক্ৰেতাক দিবলগীয়া ৰেহাই আদি বিভিন্ন দিশ জড়িত থাকে৷ এইবোৰৰ মাজত কিছুমান কিতাপৰ দাম ‘বেছি’ বা ‘কম’ হোৱাৰ আঁৰত আন কেতবোৰ কাৰকো থাকে, যিবোৰ আমাৰ দৰে কিনোতাৰ বাবে বুজিবলৈ অসুবিধা নহয়৷ মূল কথাটো হ’ল দামৰ এই ‘বেছি’ বা ‘কম’ কথাটোৱে কিতাপখনৰ ‘উপযোগিতা’ থাকিলে প্ৰকৃত ক্ৰেতাক কিনাৰ ক্ষেত্ৰত বাধা নিদিয়ে৷ 

কিতাপৰ প্ৰকাশনৰ আঁৰত জড়িত থকাসকলৰ আন কিছু ভূমিকাক লৈ সমালোচনা হ’বই পাৰে-- কিন্তু কিতাপ কিনিব নোখোজা মানসিকতাক ঢাকি ৰাখিবলৈ দামৰ দোহাই দিয়াটো, আৰু লগতে অসমীয়া কিতাপৰ দাম বেছি বুলি হকে-বিহকে ধাৰণা এটা প্ৰচাৰ কৰি অসমীয়া কিতাপৰ বিক্ৰীত হেঙাৰ দিব খোজাটো মানি ল’ব নোৱাৰি৷ সেইবাবেই, ফেচবুকৰ ‘কিতাপ’ নামৰ গোটটোত কিতাপৰ দামক লৈ হোৱা চৰ্চাৰ প্ৰতি মোক এগৰাকী অনুজে দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰি এই বিষয়ে মন্তব্য জানিব বিচৰাতহে এইখিনি কথাৰ অৱতাৰণা কৰা হ’ল৷ 

Sunday, January 23, 2022

যেন উপেক্ষা-অৱজ্ঞাৰ জীৱন

দিগন্ত ওজা

মই গুৱাহাটীলৈ পঢ়িবলৈ অহাৰ দেৰ-দুই বছৰৰ পাছৰ কথা৷ জীৱনৰ কিছু অনিবাৰ্যতাত মন অবসন্ন, বিষণ্ণ৷ উপশম বিচাৰি বহোঁগৈ জিলা পুথিভঁড়াল অথবা নবীন চন্দ্ৰ হল লাইব্ৰেৰীত, কেতিয়াবা উদভ্ৰান্তৰ দৰে খোজ কাঢ়ি ফুৰোঁ মহানগৰীৰ অলি-গলিত, ৰেলৱে’ ফুটব্ৰীজ অথবা গুৱাহাটী মেডিকেলৰ ৰিচিপচন হলত ঘণ্টাৰ পাছত ঘণ্টা থিয় দি আন কেতিয়াবা নীৰিক্ষণ কৰি ৰওঁ শ শ অচিন-অজান নৰ-নাৰীৰ মুখ আৰু শৰীৰী ভাষা৷

তেনে এটা দিনতে ৰাম গগৈক বিচাৰি সাহিত্য সভা ভৱনলৈ যাওঁতেই নে ভগৱতী প্ৰসাদ বৰুৱা ভৱন সংলগ্ন ৰাজ্যিক কলা বীথিকাত চিত্ৰ প্ৰদৰ্শনী চাই থাকোঁতেই পৰিচয় মানুহজনৰে৷ এদিন গধূলি দীঘলী পুখুৰীৰ পাৰত দীঘলীয়া হৈছিল আমাৰ আড্ডা৷ তাৰপাছত তেওঁ মোক লৈ গৈছিল তেওঁৰ ‘ঘৰ’লৈ৷ ‘ঘৰ’ মানে সাহিত্য সভা ভৱনৰে ভূ-মহলাৰ এটা সৰু কোঠা— কোনোমতে জুৰিছে এখন বিচনা আৰু দুখন মেজ, কিতাপেৰে ঠাঁহ খোৱা৷ বিচিত্ৰ সেই কিতাপৰ সম্ভাৰ৷ দেৱীপ্ৰসাদ চট্টোপাধ্যায়ৰপৰা ৰাধাকৃষ্ণনলৈ, হীৰেন গোহাঁইৰ পৰা অম্লান দত্তলৈ, ৰাহুল সংকৃত্যায়নৰ পৰা ৰমিলা থাপৰ-অৰূপা পটংগীয়া-লক্ষ্মীনাথ তামুলীলৈ, অসমীয়াৰ পৰা বাংলা-ইংৰাজীলৈ৷

‘লোকায়ত’ তেতিয়াও অসমীয়ালৈ অনুবাদ হ’বলৈ বাকী৷

মই তেওঁৰ পৰা আনি পঢ়িছিলোঁ দেৱীপ্ৰসাদ-ৰমিলা-ৰজনী পাম দত্ত আৰু বহুজন৷

মানুহজন মুনীন চৌধুৰী৷ জীৱনৰ এছোৱা সময় মোৰ মানসিক সকাহ আৰু পৰিপুষ্টিৰ কাৰক৷

এক বিশেষ পৰিস্থিতিত মই আৰু প্ৰমোদদা (প্ৰমোদ কলিতা, এতিয়া অসম প্ৰকাশন পৰিষদৰ সচিব)ই এখন দৈনিক কাকতৰ চাকৰি এৰি থৈ আহিছিলোঁ ৷ নিজে চাকৰিত মকৰলৰ বাবে নিৰ্বাচন কৰা দুজনমান সহকৰ্মীয়ে আশ্চৰ্যকৰভাৱে আমাৰ বিৰুদ্ধে ‘প্ৰতিষ্ঠানৰ বিৰুদ্ধে ষড়যন্ত্ৰ’ ৰচাৰ অভিযোগ আনি স্বত্বাধিকাৰীলৈ প্ৰেৰণ কৰিছিল পত্ৰ ৷ (“আপুনি যিসকলৰ দৰমহা বঢ়াবলৈ কয়, তেওঁলোকে এইখন কি দিছে চাওঁক” বুলি স্বত্বাধীকাৰীয়ে মোৰ হাতত তুলি দিয়া সেই পত্ৰখন এতিয়াও মোৰ লগতে আছে৷) আমি যেতিয়া বিমূ, হতচকিত, চিন্ময়ৰ (খ্যাতিমান আলোকচিত্ৰ-সাংবাদিক চিন্ময় ৰয়) মুখেৰে এই বাতৰি জানিব পাৰি মুনীনদাই এটুকুৰা কাগজত এইবুলি লিখি পঠিয়াইছিল— “এইমাত্ৰ চিন্ময়ৰ মুখে সকলোখিনি গম পালোঁ৷…তোমাৰ সোঁহাতখন শক্তিশালী৷ অন্ততঃ এটা প্ৰজন্মৰ মাজত৷ যিকোনো সিদ্ধান্ত লওঁতে আবেগতকৈ আগস্থান দিবা বিবেকক৷ মনতকৈ মগজুক৷…”

…যিকোনো সিদ্ধান্ত লওঁতে আবেগতকৈ আগস্থান দিবা বিবেকক৷…

কথাষাৰে আজিও জোকাৰি আছে৷ কাম কৰে পথ নিৰ্দেশকৰো৷

মুনীনদাই কেৱল মানসিক সকাহেই দিয়া নাছিল৷

মোৰ সাঁচিপাতৰ পৰা লেপটপলৈ কিতাপখনৰ উৎসৰ্গা পৃষ্ঠাত মই লিখিছিলোঁ ঃ মহানগৰীত কটোৱা জীৱনৰ এছোৱাত পাৰ কৰিবলগীয়া  হৈছিল বহু অনাহাৰী দিন, গ্ৰাস কৰিছিল চৰম হতাশাই৷ যি দুগৰাকীৰ ঔদাৰ্যই সেই সময়ছোৱাত আমাক যোগাইছিল সকলো ধৰণৰ সকাহ আৰু উৎসাহ—অগ্ৰজ মুনীন চৌধুৰী আৰু সোদৰোপম বন্ধু নিৰঞ্জন হাজৰিকাৰ স্নেহসিক্ত হাতত…

এই মুনীনদা এদিন সাহিত্য সভাৰ পৰা বিতাড়িত হ’বলগীয়া হৈছিল৷ শুনা কথা, বিষয়ববীয়াৰ আশ্বাস আৰু নিৰ্দেশত ধন মোকলাই দিয়া কাগজত অবাধে চহী কৰিছিল মানুহজনে৷

বিষয়ববীয়া সাৰি গৈছিল৷ কাগজে-পত্ৰই দোষী সাব্যস্ত হৈছিল মুনীন চৌধুৰী৷

অভিমানী মানুহজনে নিজকে সকলোৰে পৰা আঁতৰাই ৰখাৰ যত্ন কৰিছিল৷

মই ইতিমধ্যে আমাৰ অসম কাকতত জড়িত হৈছিলোঁ৷ মনোজ দাৰ (মনোজ কুমাৰ গোস্বামী) লগতে সেই কাকতো এৰি পিছলৈ ‘জনসাধাৰণ’লৈ  গ’লো৷ তেনেতে এদিন পুনৰ মুনীনদাৰে সংযোগ৷  একধৰণে মনোজদাৰ অনুমতি অবিহনেই তেওঁক দিছিলোঁ চাকৰিৰ প্ৰস্তাৱ ৷ তেখেত আগ্ৰহী হোৱাত মনোজদাৰ যাৱতীয় অনুমতিৰ পাছত মুনীনদা আমাৰ সহকৰ্মী হৈছিলহি৷ কিন্তু মন কৰিছিলো, যিজনে এদিন আনক সকাহ দিছিল, জীৱন-যন্ত্ৰণাত দগ্ধহৈ সেইজন হৈ পৰিছে আন এজন মানুহ৷ ক্ষীয়মাণ আত্মবিশ্বাসৰ এজন যেন ভীত পুৰুষ৷ তথাপি বয়সত অনুজৰ প্ৰতিও অমায়িক আচৰণেৰে তেওঁ হৈ উঠিছিল সকলোৰে আপোন৷ ‘জনসাধাৰণ’ৰ সেই পাৰিবাৰিক বাতাবৰণত তেওঁক আৱৰি ৰাখিছিল প্ৰতিজন সহকৰ্মীয়ে৷

সাংবাদিকতাৰ বোৱতী সুঁতিত প্ৰতিজন কৰ্মচাৰীয়েই একোটা জাঁজি, সংবাদ-প্ৰতিষ্ঠানসমূহ তেওঁলোকৰ মাজুলী৷

‘জনসাধাৰণ’ এৰি আমিও দিহা-দিহি গ’লোঁ৷ ক্ষীণ হ’লেও যোগাযোগ বিচ্ছিন্ন হোৱা নাছিল৷ পাছলৈ আকৌ দুবাৰ মুনীন চৌধুৰীৰ সহকৰ্মী হ’লোঁ৷ কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈ ৰাজ্যিক মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অসমশিশু সাহিত্য কোষ প্ৰকল্পত তেওঁক জড়িত কৰোৱাৰ আঁৰতো আছিল মোৰ লগতে জ্যোতি খাটনিয়াৰ আৰু খগেন্দ্ৰনাথ তালুকদাৰ (ছাৰ)ৰ উদ্যোগ৷ এই প্ৰকল্পত সাংঘাতিক ধৰণে শ্ৰম কৰিছিল মানুহজনে৷ কিন্তু অসম আন্দোলনৰ তথ্যকোষ প্ৰকল্পত খাটিব পৰাকৈ শাৰীৰিক-মানসিক শক্তি আৰু মুনীনদাৰ নাছিল৷ কিছু শাৰীৰিক, কিছু পাৰিবাৰিক সমস্যাত ন্যুব্জ মানুহজন বিগত কিছু সময়ত ভাগি পৰিছিল৷ প্ৰকল্পই নহয়, মাজডোখৰতেই তেওঁ এৰি যাবলগীয়া হৈছিল মহানগৰী৷

আৰু শনিবাৰে তেওঁ উভতি নহাৰ পথেৰে এৰি গ’ল ধৰাধাম৷


মুনীন চৌধুৰীৰ জীৱন যেন প্ৰতাৰণা-উপেক্ষা-অৱজ্ঞাৰ জীৱন৷ তলমল যৌৱনত যিগৰাকী যুৱতীক লৈ সপোন ৰচিছিল, যাক প্ৰতিষ্ঠা লাভত সহায় কৰিছিল, সেই যুৱতীগৰাকীয়ে এদিন বঞ্চনা কৰিছিল৷ ‘বুধবাৰৰ’ৰ পাতত মুনীনদাই গল্পত লিখিছিল—“মই তোমাক জোতা পিন্ধিবলৈ শিকালোঁ, তেওঁ তোমাক বোকাত খোজ দিবলৈ শিকালে৷…”

‘ঘোষ্ট ৰাইটাৰ’ হৈও কাৰোবাৰ পৰা নাপালে প্ৰতিশ্ৰুত মাননি৷

উপেক্ষা-অৱজ্ঞাৰ আৰু কিছু কাহিনী আছে৷ কিছুমান কৰুণ, হয়তো অসহ্যকৰো৷ মানুহজন যিহেতু অতীত, এই কাহিনীবোৰেও আৰু এতিয়া কোনো অৰ্থ বহন নকৰে৷ সেইবোৰ ঘনিষ্ঠসকলৰ মুখে-মুখেই থাকি একালত নোহোৱা হ’ব৷ ‘গুডবাই মিষ্টাৰ চিপ্ছ’ৰ সেই অন্তিম বাক্যশাৰীয়েইতো শেষ সত্য—অৱশেষত সকলো কথাই বিস্মৃত হয়, …all things are forgotten in the end.


Tuesday, January 18, 2022

জুবিন গাৰ্গ, বৌদ্ধিক সমাজৰ উপেক্ষা আৰু জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি চৰ্চা

দিগন্ত ওজা

১৯৯২ চনত ‘অনামিকা’ এলবামৰ মাজেৰে ওলাই আহিছিল জুবিন গাৰ্গ৷ তাৰ আগতেই সংগীতানুৰাগীৰ মাজত জুবিন নামৰ সদ্য-কৈশোৰ উত্তীৰ্ণ যুৱকজনে পৰিচিতি লাভ কৰিলেও ‘অনামিকা’ আছিল জুবিন গাৰ্গৰ সবল আত্মপ্ৰকাশ৷ ইতিপূৰ্বেই জিতুল সোণোৱালকে ধৰি মুষ্টিমেয় দুজনমানে অসমীয়া সংগীতত নতুন সাজ পিন্ধোৱাৰ প্ৰয়াস কৰিলেও ‘অনামিকা’ৰ মাজেৰে অসমীয়া সংগীতে লাভ কৰিছিল এক নতুন মাত্ৰা৷ পৰৱৰ্তীকালত ন ন সম্পৰীক্ষাৰে এই ধাৰাটোৰেই স্ফুৰণ ঘটিল৷ এইক্ষেত্ৰত জুবিনেই লৈছিল বিশিষ্ট ভূমিকা আৰু তাৰেই আনুষ্ঠানিক প্ৰকাশ ঘটিছিল ১৯৯২ চনত৷ সেই অৰ্থত অসমীয়া সংগীতত জুবিন গাৰ্গৰ স্থিতিৰ চলিত বৰ্ষতে ত্ৰিশ বছৰ সম্পূৰ্ণ হৈছে৷ চলিত বৰ্ষতে ত্ৰিশ বছৰত ভৰি থৈছে অসমীয়া সংগীতৰো দুটা শিবিৰে— ‘জুবিনক ভাল পোৱা শিবিৰ’, ‘জুবিনক বেয়া পোৱা শিবিৰ’৷ কিন্তু এই সময়ছোৱাত ‘ভাল পোৱা’ আৰু ‘বেয়া পোৱা’ কাৰণ কিছুমানৰ সংবাদসুলভ পৰিৱেশন কিম্বা উপৰুৱা আলোচনাৰ বাগাড়ম্বৰৰ বাহিৰে জুবিনৰ গীতৰ প্ৰাসংগিকতা বা সীমাৱদ্ধতাৰ বৌদ্ধিক আলোচনা হ’ল কিমান? এই দায়িত্ব আছিল জুবিনক ‘বেয়া পোৱা’ শ্ৰেণীটোৰেই বেছি৷ এই কথা অনস্বীকাৰ্য যে ভূপেন হাজৰিকা-পৰৱৰ্তী অসমীয়া সংগীতৰ জুবিনেই সবাতোকৈ প্ৰভাৱশালী ব্যক্তি৷ এই অৰ্থতো ভাল পোৱা-বেয়া পোৱাৰ ঊৰ্ধলৈ গৈ জুবিনৰ সংগীতৰ বস্তুনিষ্ঠ, গভীৰ আলোচনাৰ অতীব প্ৰয়োজন৷ তীক্ষ্ণধী সমালোচনাই গভীৰ জীৱন বীক্ষা, ব্ৰহ্মাণ্ডভেদী প্ৰসাৰিত ভাৱনা তথা সমাজৰ মৰ্মস্থলৰ সত্যসন্ধানী লক্ষ্যেৰে কেৱল সৃষ্টিকৰ্মত জড়িতসকলকে যে উদ্বুদ্ধ কৰে তেনে নহয়, তেনে সৃষ্টিকৰ্মৰ ৰসগ্ৰাহীসকলকো সমৃদ্ধ–দীক্ষিত কৰে৷ এয়া অসমীয়া সমাজ আৰু সমালোচনা ক্ষেত্ৰৰেই দুৰ্ভাগ্য যে বিপুল জনসমাদৰ লাভ কৰা সত্ত্বেও জুবিনৰ সংগীতক কেন্দ্ৰ কৰি তেনে বৌদ্ধিক-তীক্ষ্ণধী সমালোচনা আজিও বিশেষ হৈ উঠা নাই৷ বিপৰীতে জুবিনৰ জনপ্ৰিয়তাৰ আঁৰত সংগীতৰ বাহিৰৰ ক্ষেত্ৰখনত তেওঁৰ কিছু কৃতকৰ্মক তুচ্চ-তাচ্চিল্য কৰাতেই বিদ্যায়তনিক ক্ষেত্ৰৰ একাংশ মজি ৰ’ল৷ আন এচামে সংগীতৰ এই নব্য জনপ্ৰিয় ধাৰাটোকেই অৱজ্ঞা-উপেক্ষাৰে বৌদ্ধিক দূৰত্বত অৱস্থান কৰিলে৷ প্ৰশ্ন হয় জুবিন বা জুবিনে বাট কটা অসমীয়া জনপ্ৰিয় সংগীত সঁচাকৈয়ে আলোচনাৰ যোগ্য নহয় নেকি?

পাশ্চাত্যত ১৯৬০ৰ দশকৰ পৰা সাংস্কৃতিক, গণ-সম্পৰ্ক আৰু সমাজবিদ্যাৰ বিভিন্ন শাখা-প্ৰশাখাৰ অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰত জনপ্ৰিয় সংগীত (popular music) এক অপৰিহাৰ্য সমলত পৰিণত হৈছে৷ অৱশ্যে এইটোও ঠিক যে পাশ্চাত্যতো পোনতে জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি চৰ্চাৰ প্ৰতি প্ৰজ্ঞাজীৱী (intellectual) সকলৰ সঁহাৰি বা উৎসাহ আছিল সেমেকা৷ এলেন মেককীয়ে তেওঁৰ দ্বাৰা সম্পাদিত বিউটিফুল থিংছ ইন পপুলাৰ কালচাৰৰ পাতনিত তেওঁৰ একালৰ অভিজ্ঞতা বিৱৰি লিখিছে—“অগণন-অভগন লোকে চলচ্চিত্ৰ, টেলিভিছনৰ অনুষ্ঠান, কম্পিউটাৰ গেম, প’ৰ্ণ’গ্ৰাফী, নিম্নৰুচিৰ আলোচনী, পপ সংগীত, হেভী মেটেল, ৰেপ, গ্ৰাম্য আৰু পশ্চিমীয়া (সংগীত), অপৰাধ উপন্যাস, ৰোমান্সকে ধৰি হৰেক ৰকমৰ সংস্কৃতি হজম কৰি আছে— এনেদৰে তেওঁলোকে সেইবোৰৰ ভাল-বেয়া বিচাৰ কৰি আছে, সিদ্ধান্ত লৈছে অমুকটো টী-চাৰ্ট, তমুকখন ষ্টেকব’ৰ্ড বা ভচুকটো ৱেবছাইট ভাল নে বেয়া৷ জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি নিতৌ হজম কৰি থকা কথাই জনপ্ৰিয় নৈতিক ব্যৱস্থাক প্ৰভাৱিত কৰিছে৷ তথাপি— আশ্চৰ্যকৰভাৱে— নিজে বাস কৰা সংস্কৃতিক বুজাটো যিসকলে উপলব্ধি কৰি বিশ্লেষণ কৰাৰ দৰকাৰ, সেই প্ৰজ্ঞাজীৱীসকলে এই গাঁঠনিটোৰ বিষয়ে খুউব কমেইহে জানে৷” (McKee: 2007: p2. ভাৱানুবাদ এই লেখকৰ) ইয়াৰ কাৰণো মেককীয়ে ব্যাখ্যা কৰিছে এইদৰে ঃ “এই বিভ্ৰান্তিৰ কাৰণ বুজাটো বিশেষ জটিল নহয়—বহু প্ৰজ্ঞাজীৱীৰ বাবে জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি তেওঁলোকৰ সংস্কৃতি নহয়, আৰু তেওঁলোকে এইবিষয়ে বেছি একো নাজানেও৷ থিয়ড’ৰ এড’ৰ্ন’, ষ্টুৱাৰ্ট হল, বা হেৰল্ড ব্লুমে জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিৰ বিষয়ে কি কৈছে সেইবিষয়ে তেওঁলোকে (প্ৰজ্ঞাজীৱীসকলে) বহু কথা জানিব পাৰে, পিছে স্বয়ং জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিৰ বিষয়ে জানে তেনেই কম৷”

মেককী বৰ্ণিত এই পৰিৱেশ সত্বেও ১৯৬০ৰ দশকৰ পৰা জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি সন্দৰ্ভত ইউৰোপ-আমেৰিকা, জাপান-কোৰিয়াত অনেক গৱেষণা সম্পন্ন হৈছে৷ এতিয়া পৰিৱেশ আৰু সলনি হৈছে৷ জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিয়ে “স্ক্ৰীনত থিতাপি লৈছে৷ অট’মবাইল উইণ্ডশ্বিল্ড (ব্ৰিটিছ ইংলিছত উইণ্ডস্ক্ৰীন), ম’ভি স্ক্ৰীন, টেলিভিছন স্ক্ৰীন, কম্পিউটাৰ স্ক্ৰীন, আৰু আনকি মবাইলৰ সৰু স্ক্ৰীনত—স্ক্ৰীনেই এতিয়া মধ্যস্থতাকাৰী, জগতৰ খুলিব নোৱাৰা খিৰিকি৷”(Betts: 2004: p.145) আৰু বিশ্বৰ চুকে কোণে প্ৰতি সপ্তাহতে অগণিত সাংগিতিক অনুষ্ঠান পৰিৱেশিত হৈ থকাৰ সময়ত, প্ৰযুক্তিগত বিকাশে বিনোদনক উদ্যোগত পৰিণত কৰাৰ পৰত, অসম মুলুকতো জনপ্ৰিয় সংগীতে নিৰ্বাচনতো প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰাৰ পৰত, জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিৰ বা অধিক পোনপটীয়াকৈ ক’বলৈ গ’লে জনপ্ৰিয় সংগীতৰ চৰ্চাৰ পৰা আঁতৰি থাকিব পাৰি কিদৰে? তাতেই জনপ্ৰিয় সংগীতে প্ৰথমে স্পৰ্শ কৰা শ্ৰেণীটো হৈছে কিশোৰ আৰু মূলতঃ যুৱ-প্ৰজন্ম৷ লক্ষণীয় কথাটো হ’ল এই যুৱ-প্ৰজন্মক দ্বিতীয় মহাসমৰৰ পাছত এটা ‘শক্তি’ বা বিশেষ ‘গোট’ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ আঁৰতো আছে জনপ্ৰিয় সংগীতৰেই ভূমিকা৷

যুৱ-প্ৰজন্ম সন্দৰ্ভত এই মন্তব্যক কেন্দ্ৰ কৰি মূল প্ৰসংগলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে সামান্য ব্যাখ্যাৰ প্ৰয়োজন৷ এ ডিকাৰ্টিছ সম্পাদিত প্ৰেজেণ্ট টেন্স ঃ ৰক এণ্ড ৰ’ল এণ্ড কালচাৰ গ্ৰন্থত ডি শ্বামৱে’ই মন্তব্য কৰিছে যে ১৯৫০ৰ দশক আৰু তাৰ পৰৱৰ্তীকালত চেমনীয়াসকল (টিনেজাৰ) এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বজাৰ, অৰ্থাৎ ব্যয়সাধ্য ধনৰ গৰাকী হৈ নুঠা হ’লে যুৱসংস্কৃতিও গঢ় লৈ নুঠিলেইহেঁতেন৷ (Decurtis, A. (ed): 1992: P. 119-20) প্ৰকৃততে দ্বিতীয় মহাসমৰৰ বিভীষিকাৰ অৱসানৰ পাছত ৰণক্ষেত্ৰ হৈ উঠিছিল ৰং-ৰহইচৰ ক্ষেত্ৰ, আতংক ওপজোৱা অগ্নিগোলকৰ ঠাইত আগমন ঘটিল উদযাপনৰ ফুলজাৰিৰ, ৰণৰ সময়ত অন্ধকাৰে আৱৰা মহানগৰী শোভা কৰি উপচি পৰিছিল পোহৰৰ বান৷ (Betts: 2004: p.80) এই সময়ছোৱাত প্ৰযুক্তিগত বিকাশে ভোগবাদী ব্যৱস্থাক পূৰ্বৰ সীমিত মধ্যবিত্তক চেৰাই গৈ খাটিখেৱা শ্ৰেণীৰো সহজসাধ্য কৰি তুলিলে— ৱাশ্চিং মেচিন, মিক্সাৰ, টেইপ ৰেকৰ্ডাৰ আদি প্ৰযুক্তিগত সঁজুলিক ঘৰে-ঘৰোৱাহে উপভোগ্য কৰি তুলিলে৷ ইউৰোপ-আমেৰিকাত এপিনে উদ্যোগ খণ্ডত যুৱ প্ৰজন্মক মকৰলৰ ফলত আৰু আনপিনে গাইগুটীয়া পৰিয়ালত যুৱকসকলে গুৰুত্ব লাভ কৰিলে৷ এণ্ডি বেনেটৰ ভাষাত এনে প্ৰেক্ষাপটতে “যুৱ বজাৰ মুকলি হ’ল৷ উপভোক্তা উদ্যোগসমূহে শীঘ্ৰেই উপলব্ধি কৰিলে যৌৱনদীপ্ত লোকসকলে এক অতি ৰূপায়নসাধ্য, লাভজনক বজাৰ উপহাৰ দিছে আৰু সমান্তৰালভাৱে তেওঁলোকৰ বাবে বিশেষকৈ প্ৰস্তুত কৰা দেধাৰ সামগ্ৰী ওলাবলৈ ধৰিলে৷ এইবোৰৰ মাজত আছিল চৌখিন কাপোৰ, লিপছ্টিক-মাছকাৰাৰ দৰে প্ৰসাধন সামগ্ৰী, আৰু আপেক্ষিকভাৱে নতুন সঁজুলি যেনে প্লাছ্টিক 45rpm (ৰিভলিউচন পাৰ মিনিট) ৰেকৰ্ডছ, ৰেকৰ্ড প্লেয়াৰ আৰু ট্ৰেনজিষ্টৰ ৰেডিঅ’৷” (Bennett: 2001: p.9) বিনোদনৰ বাবে এনেদৰে লাভ কৰা সঁজুলি আৰু সময়ে মহাসমৰোত্তৰ যুৱ-শক্তিক এক নতুন সূত্ৰৰে ঐকবদ্ধ কৰে আৰু সেয়া আছিল ৰক এন ৰ’ল—এণ্ডি বেনেটক পোনপতীয়াকৈ উদ্ধৃত কৰিবলৈ হ’লে—“While all of these commodities played their part in articulating the collective identity of youth, the most significant aspect of post-war youth culture was the music which effectively became its signature tune, rock ‘n’ roll. (Bennett: 2001: p. 10)

ইউৰোপত যুৱ-শক্তিৰ অভ্যুদয় আৰু ৰক ‘এন‘ ৰ’লৰ সম্পৰ্কৰ সৈতে অসমত জুৱিন আৰু তেওঁৰ অনুৰাগী যুৱ-প্ৰজন্মৰ সম্পৰ্কৰ ক্ষীণ সমান্তৰাল টানিব পাৰি নিশ্চয়৷ জুবিনৰ ‘অনামিকা’ মুকলি হৈছিল সেই সময়ত, যেতিয়া ভাৰতে গ্ৰহণ কৰিছে নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি—LPGলিবাৰেলাইজেশ্বন, প্ৰাইভেটাইজেশ্চন, গ্লোবেলাইজেশ্চন৷ জুবিনে এলবাম মুকলি কৰাৰ বাবে আত্মবিশ্বাস লাভ কৰিছিল পাশ্চাত্য সংগীত চৰ্চাৰ মাজেৰে, ১৯৯২ৰ যুৱ মহোৎসৱত পাশ্চাত্য সংগীতত স্বৰ্ণ পদক লাভৰ মাজেৰে৷ (উইকিপিডিয়াৰ তথ্য, সংগ্ৰহ ১৭ জানুৱাৰী, ২০২২) ভাৰতত বিশ্বায়নে ক্ৰমান্বয়ে মুকলি কৰিছিল পাশ্চাত্যৰ সমাজ-সংস্কৃতিত ইতিমধ্যে অভিন্ন অংশ হৈ উঠা আৰু আমাৰ বাবে ইতিপূৰ্বে আচহুৱা অলেখ উপকৰণ৷ আকৰ্ষণীয়, সহজসাধ্য পণ্য, বিনোদনৰ নতুন সঁজুলি আৰু জুবিনৰ গানে একেলগেই হাত ধৰাধৰিকৈ অসমৰ যুৱ-সমাজৰ ওচৰত দেখা দিছিল৷ অসমীয়া থলুৱা সুৰৰ সৈতে পাশ্চাত্য সংগীতৰ সুৰৰ সমন্বয়-সাধনেৰে এই গীতিকাৰ-গায়কজনে ৰোমাণ্টিকতাক পিন্ধোৱা নতুন সাজ নৱ-যৌৱনেৰে উজ্জীৱিতসকলক উদ্বাউল কৰিবৰ বাবেও আছিল যথেষ্ট৷ ‘জোনাক গলা’ ৰাতি ‘মনৰ নিজানত’ ‘প্ৰীতিৰ সুবাস’ বিচাৰি যেতিয়া পালে ‘এন্ধাৰ হ’ব’ নোৱাৰাৰো সংকল্প, তেতিয়াই জুবিন হৈ উঠিল এচাম যুৱকৰ হিয়াৰ আমঠু৷ জুবিনৰ এই অনুৰাগীৰ মাজত লক্ষণীয় হৈ ধৰা দিয়ে লিছা এ লিৱিছ সম্পাদিত দি এড’ৰিং অডিয়েঞ্চ ঃ ফেন কালচাৰ এণ্ড পপুলাৰ মিডিয়া গ্ৰন্থত জ’লি জেনছেনে শ্ৰেণীবিভক্ত কৰা দুয়োবিধ ভক্তক— নিয়ন্ত্ৰণহীন সমষ্টি (hysterical crowd) আৰু আচ্ছন্ন একাকী (obsessed individual) (Lewis: 1992: p.9 ৷ প্ৰসংগতঃ অনুৰাগী সন্দৰ্ভত তেওঁৰ প্ৰবন্ধৰ আৰম্ভনিতেই জেনছেনে কোৱা এই কথাষাৰলৈও ৰসগ্ৰাহী পঢ়ুৱৈয়ে মন কৰিব পাৰে ঃ The fan is consistently characterized (referencing the term’s origins) as a potential fanatic. This means that fandom is seen as excessive, bordering on deranged, behavior.) এইসকল অনুৰাগীক গানেৰে মুগ্ধ কৰাই নহয়, বহুদূৰলৈ প্ৰভাৱিতও কৰি ৰাখিছে জুবিন গাৰ্গে৷ কেৱল কণ্ঠৰ যাদুৰে শ্ৰোতাক মন্ত্ৰমুগ্ধ কৰাই নহয়, অনুজ বহু অসমীয়া সংগীত-শিল্পীৰো তেওঁ মাৰ্গ দৰ্শন কৰাইছে৷ 

সেইবাবেই প্ৰশ্ন উঠে, সংগীতৰ সাধনাৰে প্ৰভাৱশালী হৈ উঠা জুবিন গাৰ্গৰ সাংগীতিক বৈশিষ্ট্য আৰু বৈবিধ্যক কেন্দ্ৰ কৰি বৌদ্ধিক বিচাৰ কৰাত সংগীত তথা গীতি-সাহিত্যৰ বিদ্যায়তনিক ক্ষেত্ৰখনে প্ৰদৰ্শন কৰা শুচিবায়ুগ্ৰস্ততা সমসাময়িক অসমীয়া সামাজিক কেৰোণৰে আন এটা উদাহৰণ হৈ নৰয়তো? জুবিন গাৰ্গে কেৱলতো অসমীয়া আধুনিক গীতকেই নতুন সাজ পিন্ধোৱা নাই, পৰিৱেশন কৰি আহিছে অলেখ কামৰূপী-গোৱালপৰীয়া লোকগীত, শতাধিক টোকাৰী গীত, সহস্ৰাধিক বিহুগীত৷ গীতৰ এনে যিকেনো এটা শাখাৰ চৰ্চাকাৰী হিচাপেই য’ত বৌদ্ধিক ক্ষেত্ৰত বিভিন্নজনৰ চৰ্চা কৰা বা মান্যতা হয়, তেনেস্থলত সংগীতৰ বহুধাবিভক্ত ক্ষেত্ৰৰ এইজন সাধকৰ প্ৰতি বিদ্যায়তনিক ক্ষেত্ৰখনৰ অমনোযোগিতা আৰু ইচ্ছাকৃত উদাসীনতাৰ ব্যাখ্যা আমি হয়তো পামগৈ ইতিপূৰ্বে উল্লেখ কৰি অহা এলেন মেককীৰ কথাতেই৷ ই অৱশেষত জনপ্ৰিয় সংগীতৰ গৱেষণা-অধ্যয়নৰ সন্দৰ্ভত যেন আমাৰ বিদ্বৎ সমাজৰ অজ্ঞতা-অক্ষমতাৰেই প্ৰকাশ৷ অথচ সাম্প্ৰতিক অসমীয়া সমাজখনৰ গতিগোত্ৰ উপলব্ধি কৰিবলৈও অসমীয়া যুৱ-মনটোক বুজিব লাগিব, সেই যুব-মনক আচ্ছন্ন কৰি ৰখা জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিক পৰিমণ্ডলটোৰ কাষ চাপিবই লাগিব৷ আমোদজনকভাৱে জুবিনৰ অনুৰাগীৰ জেনছেন বৰ্ণিত ‘নিয়ন্ত্ৰণহীন সমষ্টি’ (hysterical crowd)ৰ আদৱ-কায়দাৰ বাবে বৌদ্ধিক মহলৰ এচামে জুৱিনৰ নেতৃত্বক দোষাৰোপ কৰাই পৰিলক্ষিত হয়৷ তাৰ আঁৰতো ক্ৰিয়াশীল বিশ্বায়নে আগমন ঘটোৱা জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিৰ প্ৰতি একধৰণৰ অৱজ্ঞা-অজ্ঞতা৷ গছৰ তলৰ পৰা প্ৰেম নিৱেদনে ইণ্টাৰনেটত স্থান পাইছে, মুখামুখি বক্তব্যৰ স্থান লৈছে মবাইলৰ ভিডিঅ’-বাৰ্তালাপে, বজাৰ-সমাৰ, আনকি যৌনতাৰো বিনিময় ঘটে ইণ্টাৰনেটত, ঢেঁকীৰ চিৰা-কোমল চাউলতকৈ পিজ্জা-বাৰ্গাৰৰ প্ৰতি মধ্য বয়স্কৰো বাঢ়িছে আসক্তি,-- আৰু এইবোৰৰ সংবাদসুলভ পৰিৱেশনৰ বাহিৰে গভীৰ বিশ্লেষণ য’ত উপেক্ষিত-- বিগত শতিকাৰ আশীৰ দশকৰ মূল্যবোধেৰে এইবোৰক লৈ চলি থকা সামাজিক বিচাৰ অৱশেষত জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিৰ মননশীল বিচাৰ নোহোৱাৰ পৰিণতিৰেই নামান্তৰ৷ ইয়াৰ মাজতে বিশ্বায়ন-উত্তৰ পৰিৱৰ্তিত মূল্যবোধ আৰু চেতনাই ৰাজনীতিও গ্ৰাস কৰিছে ইতিমধ্যে৷ ১৯৮০ৰ দুৱাৰডলিৰ পৰা আঁতৰি আহি সামাজিক চেতনাৰে জড়িত বিষয়সমূহৰ বিচাৰ এই পথতে হ’ব লাগিব, আৰু সেই অৰ্থতো সৰ্বাগ্ৰে জনপ্ৰিয় সাংস্কৃতিক উপকৰণেৰে আৱৰা আজিৰ যুৱ-প্ৰজন্মক এটা দূৰলৈ মন্ত্ৰমুগ্ধ কৰি ৰখা জুবিন গাৰ্গৰ দৰে শিল্পীৰ বৌদ্ধিক বিচাৰ হোৱাৰ প্ৰয়োজন৷ একেদৰে বিগত শতিকাৰ অন্তিম দশকৰপৰা অসমৰ সমাজ জীৱনলৈ অহা পৰিৱৰ্তনসমূহৰ লগতো জুবিনৰ সাযুজ্যতাৰ বিশ্লেষণৰ থল থাকে৷ জুবিনকেন্দ্ৰিক শ্ৰেণীবিভক্ত সমাজৰ পৰা বিদ্বান-গৱেষকে উপযুক্ত সময়ত এনে অন্বেষণ কৰাহেঁতেন বিগত তিনিটা দশকৰ জুবিন গাৰ্গক হয়তো বৰ্তমানতকৈও দীক্ষিত-সমৃদ্ধ ৰূপতেই অসমীয়া সমাজখনে লাভ কৰিলেহেঁতেন৷ সংগীতক্ষেত্ৰৰ বাহিৰৰ যিবোৰ কৃতকৰ্মৰ বাবে এইগৰাকী শিল্পীক ককৰ্থনা কৰা হয়, সেয়া কৰবাত বৌদ্ধিক সমাজৰ অনীহাৰেই পৰিণতি নহয়তো? কোৱা হয়, অভিভাৱকহীন হ’লেই সন্তান তথা সমাজ বিপথগামী হয়৷ উনবিংশ শতিকাৰ মাজভাগতে হেনৰী ডেভিড থৰোৱে সকীয়াই দিছিল যে বাৰ্ধক্য যৌৱনতকৈ ভাল শিক্ষক নহয়, কাৰণ বাৰ্ধক্যই যিমান পালে তাতকৈ বেছি হেৰুৱালে৷ ‘যৌৱন’ক বাট দেখুওৱাৰ দায়িত্ব ‘বাৰ্ধক্য’ই ল’ব লাগিব সঁচা, তাকে হ’ব লাগিব ‘যৌৱন’ক উপলব্ধিৰ মাজেৰে— ককৰ্থনা-নিন্দাৰে নহয়৷

টোকা ঃ

১) পূৰ্বৰ এটা লেখাতে আমি উল্লেখ কৰিছিলোঁ যে “গীতৰ সৈতে আমাৰ সম্পৰ্ক কেৱল শ্ৰোতাৰ আৰু ভাল লগা কথাংশৰ মনতে পাগুলনি তুলি থকাৰহে ৷”  (https://manimugdha.blogspot.com/2022/01/blog-post_8.html) গীতৰ আঁৰৰ নিৰ্মিতি উপলব্ধি কৰাৰ লেশমানো যোগ্যতা আমাৰ নাই৷ সমাজ বিজ্ঞানৰ এগৰাকী অনুৰাগী আৰু অন্বেষক হিচাপে সামাজিক ৰূপান্তৰৰ ক্ষেত্ৰত জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিয়ে লোৱা ভূমিকা উপলদ্ধিৰ প্ৰয়াসেৰে দুবছৰমানপৰা পঢ়া কিছুসংখ্যক কিতাপে আমাৰ মনত ওপজোৱা জুবিনকেন্দ্ৰিক ভাৱনাৰ ফলতহে এই লেখাৰ সৃষ্টি৷ এই লেখাত তেনে দুখনমান কিতাপৰ উল্লেখ আছে৷

২) popular musicক অসমীয়াত জন-সংগীত বুলিও ক’ব পাৰি নেকি, তেনে ভাৱনা এটাও আমাৰ মনলৈ আহিছিল৷ পিছে জন-সংগীতে ‘গণ-সংগীত’ বা mass musicৰ সৈতে বেমেজালি সৃষ্টি কৰাৰ শংকাতে এই লেখাত জনপ্ৰিয় সংগীত বুলিয়েই উল্লেখ কৰা হৈছে৷

২) এই লেখা সামৰাৰ সময়তে ব্যক্তিগত আলাপত শান্তনু ৰৌমুৰীয়াই জনোৱা মতে জুবিন গাৰ্গৰ গীতৰ সন্দৰ্ভত সমুদ্ৰ কাজল শইকীয়াই এক বৌদ্ধিক বিশ্লেষণ আগবঢ়াইছে৷ একেদৰে, সঞ্জীৱ পল ডেকাই জনাইছে যে আমাৰ অসম কাকতত অংকুৰ তামুলী ফুকনেও এটা মননশীল আলোচনা কৰিছিল৷  উক্ত লেখা দুটাও আমাৰ লেখাৰ প্ৰসংগতে আগ্ৰহীসকলে পঢ়ি চাব নিশ্চয়৷ আমিও শইকীয়াৰ আৰু তামুলী ফুকনৰ বিশ্লেষণ শীঘ্ৰেই পঢ়াৰ আশা ৰাখিছোঁ৷

গ্ৰন্থপঞ্জী ঃ

1.     Bennett, Andy. 2001. Cultures of Popular Music. New York. Open University Press.

2.    Betts, Raymond F. 2004. A History of Popular Culture: More of Everything, Faster and Brighter. New York. Routledge. E-book.

3.   Decurtis, A. (ed). 1992. Present Tense: Rock and Roll Culture. Durham. Duke University Press. pdf

4.   Lewis, Lisa A. (ed.) 1992. The Adoring Audience:  Fan Culture and Popular Media.  London. Routledge. E-book.

5.   McKee, Alan. (ed.) 2007. Beautiful Things in Popular Culture. Malden, USA. Blackwell Publishing.

Friday, January 14, 2022

মাঘৰ বিহুৰ বজাৰত দাম কেতিয়া কম আছিল?

(এটা বিশেষ বিষয়ক প্ৰবন্ধৰ সামান্য অংশ) 

দিগন্ত ওজা

উৰুকাৰ বজাৰত চুব নোৱাৰা দাম৷ বিগত কিছু বছৰত এই অভিযোগ প্ৰবল, সংবাদ মাধ্যমতো বিহুৰ আগদিনা এয়া বাতৰিৰ স্বাভাৱিক শিৰোনাম৷ কিন্তু ভোগালী বিহুৰ উৰুকাৰ বজাৰত বস্তুৰ দাম কেতিয়া কম আছিল?

২০২২ৰ মহানগৰীৰ এক মেজিঘৰ

১৯৪৪ চনত দ্বিতীয় মহাযুদ্ধৰ বিষম পৰিনতিত অসমত চৰকাৰী যোগান ব্যৱস্থাতো প্ৰভাৱ পৰিছিল৷ বছৰটোৰ আৰম্ভণিতেই যদিও ভাৰত চৰকাৰৰ খাদ্য যোগান পৰামৰ্শদাতা ডব্লিউ এইচ কিৰবিয়ে খাদ্য যোগান বিঘ্নিত নহয় বুলি ঘোষণা কৰিছিল, এই বাতৰি ওলোৱা অসমৰ কাকততে প্ৰকাশিত আন এটা বাতৰি অনুসৰি ধুবুৰীৰ যোগান বিভাগে নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া ৰেচন আছিল চাৰি তোলা চেনী, এপোৱা নিমখ, দুই তোলা কেৰ’ছিন৷ সেইবছৰ উৰুকাৰ ভোজ-ভাতৰ বজাৰৰ দাম কেনে আছিল? মহাৰণখনে উৰুকাক প্ৰভাৱিত নিশ্চয় কৰিছিল, কিন্তু তাৰ পোনপটীয়া তথ্য এইপৰ্যন্ত পোৱা নাই৷ এই ৰণে উৰুকাৰ আয়োজন স্তিমিত কৰক-নকৰক, চীনৰ যুদ্ধই কিন্তু ভোগালীৰ উদযাপনত বিধি-পথালি দিব পৰা নাছিল৷ ১৯৬৩ চনৰ ১৪ জানুৱাৰীৰ দিনা গুৱাহাটীৰ পৰা প্ৰকাশিত এখন কাকতৰ বাতৰি মতে ১৩ জানুৱাৰীৰ পুৱাই মহানগৰীৰ মাছৰ বজাৰত বিৰ দি নোপোৱা ভীৰ হৈছিল আৰু নিজৰ মনে বিচৰা অনুসৰি মাছ কিনাৰ বাবে গ্ৰাহকৰ মাজত লাগিছিল হেতা-ওপৰা৷ বজাৰৰ দাম সন্দৰ্ভত অৱশ্যে এই বাতৰিটোতো একো উল্লেখ নাই৷ উৰুকাৰ আয়োজনত কিছু বিঘিনি হোৱাৰ উল্লেখ আছে ১৯৬৫ চনৰ ১৪ জানুৱাৰীৰ দি আছাম ট্ৰিবিউনত৷ মাছৰ বজাৰত সেই বছৰ ভীৰ কৰিছিলহি তেতিয়াৰ ‘‘গুৱাহাটীৰ দাঁতি-কাষৰীয়া অঞ্চল বেলতলা, উত্তৰ গুৱাহাটী, পলাশবাৰী আনকি সোণাপুৰ’’ৰো মানুহে৷ দামৰ উল্লেখ নাই, তথাপি বাতৰিটোৰ মতে বজাৰত সেইবাৰ ঘীঁ আৰু তেল মহঙা হোৱাৰ বাবে পিঠা-পনা পোৰা-ভজাৰ ক্ষেত্ৰত আহুকালৰ সৃষ্টি হৈছিল, তথাপি গৃহীনীৰ উদ্যমত ভেটা দিব পৰা নাছিল৷ মাছ, শাক-পাছলি, মিঠাতেল, চেনীৰ দামে জুৰুলা কৰাৰ বাবে ভোগালীৰ আয়োজনত গৃহিনীৰ উদ্যম শেঁতা পৰাৰ বাতৰি পাওঁ ১৯৬৮ চনৰ কাকতত৷

১৯৭৫ চনত অৱস্থা শোচনীয় হৈছিল৷ ভোগালীৰ পূৰ্বৰ পাঁচ সপ্তাহ ধৰি চাউল যোগানত ব্যৰ্থ হৈছিল চৰকাৰ৷ বিহুৰ পূৰ্বে ৮ হাজাৰ কুইণ্টল চাউল মুকলি কৰি দিয়া হ’ব বুলি ৰাজ্যৰ তেতিয়াৰ যোগান মন্ত্ৰী গজেন তাতীয়ে কৰা ঘোষণাও উৰুকাৰ দিনালৈকে কাৰ্যকৰী হোৱা নাছিল৷ এপিনে বজাৰত চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ আৰু আনপিনে চৰকাৰী যোগান ব্যাহত হোৱাৰ পৰিনতিত অসমত বিহুৰ আয়োজন স্বাভাৱিকতেই বিঘ্নিত হৈছিল৷ উৰুকাৰ দিনা চাউলৰ দাম ৩.৫০ টকালৈ উঠিছিল, যিটো সেই সময়ত আছিল ভাবিব নোৱাৰা কথা৷


অসম আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত দুই-এবছৰ প্ৰতীকি বিহু উদযাপনৰ আহ্বান জনোৱা হৈছিল৷ খাদ্যসামগ্ৰীৰ দামৰ কথায়ো অৱধাৰিতভাৱেই কাকতত ঠাই পাইছিল৷ আন্দোলনৰ অন্তিম বছৰটোতো উৰুকাৰ সময়ৰ কাকতত বজাৰৰ দামে ঠাই পাইছিল৷ কিন্তু তাৰ মাজতো ১৯৮৫ চনত উলাহেৰেই বিহুৰ আয়োযন চলাৰ উল্লেখ আছে ১৩ জানুৱাৰীৰ আছাম ট্ৰিবিউনত-- Magh Bihu will be celebrated on January 14 with the usual gaiety and feasting despite the dampaning effect of spiralling prices which have already heard-hit the lower and middle income groups and those with fixed incomes.

বিহু, বজাৰ, বৰ্ধিত দাম-- পুৰণি কাকতসমূহে এই তিনিওটিৰে সহাৱস্থানৰেই আভাস দিয়ে৷ তাৰ মাজতেই চলি আছে বিহুৰ আয়োজন, উদযাপন৷

Thursday, January 13, 2022

‘অসমীয়া সমাজ জীৱনৰ বিৱৰ্তন’ সন্দৰ্ভত ড॰ গোৱিন্দ প্ৰসাদ শৰ্মা

 

ড॰ গোৱিন্দ প্ৰসাদ শৰ্মাৰ এই আলোচনা প্ৰকাশ পাইছিল ২০১২ বৰ্ষৰ দৈনিক জনমভূমি  জুন আৰু জুনৰ সংখ্যাত৷ এই আলোচনাত বড়ো ভাষাৰ সংখ্যা-গণনা, ‘আৰ্যেতৰ’ সন্দৰ্ভত কৰা মন্তব্য আৰু সংস্কৃতৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব সম্পৰ্কীয় মন্তব্যৰ বিৰোধিতা কৰি ৰিপুঞ্জয় গগৈয়ে প্ৰেৰণ কৰা এখন পত্ৰ ২ জুলাইৰ দৈনিক জনমভূমিত প্ৰকাশ পাইছিল৷ উক্ত পত্ৰ আৰু ১১ জুলাইত প্ৰকাশিত গোৱিন্দ প্ৰসাদ শৰ্মাৰ উত্তৰো এই লেখাৰ ইনছেটত দিয়া হৈছে৷

 

 

 ১ 

অসমীয়া কোন? অসমৰে বহুতো নৃগোষ্ঠীয়ে সম্প্ৰতি যেনেদৰে অসমীয়া নহয় বুলি দোহাৰিবলৈ লৈছে, তেনে পৰিস্থিতিত অসমীয়া জাতিৰ স্বৰূপ আৰু অস্তিত্ব লৈ আমি সকলোৱে এতিয়া শংকাজনিত প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন হৈছোঁ৷ বিভিন্ন কাকত-আলোচনীত এই বিষয়ে বিভিন্নজনে মতামত ব্যক্ত কৰিছে, সুচিন্তিত প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰিছে৷ মই নিজেও এই বিষয়ত একাধিক প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰিছোঁ [দ্ৰষ্টব্য অসমীয়া জাতি চিন্তা’, জনসাধাৰণ, বিশেষ বসন্ত সংখ্যা, এপ্ৰিল ২০১২; ‘উত্তৰাধুনিকতা আৰু অসমীয়াৰ সাম্প্ৰতিক জাতীয় সংকট’, সময়, শাৰদীয় সংখ্যা, ২০০৮; ‘উত্তৰাধুনিকতাৰ পোহৰত শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ’, সাতসৰী, মাৰ্চ ২০১১] কিন্তু বিষয়টি খৰচি মাৰি, প্ৰয়োজনীয় সকলো তথ্যৰ বিশ্লেষণেৰে এক সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা এখন পূৰ্ণাংগ গ্ৰন্থৰ আমাৰ অভাৱ আছিল৷ বিষয়টিৰ দিশ বিশেষত আলোকপাত কৰা গ্ৰন্থ আমাৰ নোহোৱা নহয়৷ কিন্তু সমগ্ৰ বিষয়টিৰ এনে তথ্যসমৃদ্ধ, বিশ্লেষণাত্মক আলোচনাৰ গ্ৰন্থ আমাৰ নাছিল৷ সুখৰ কথা, তৰুণচাম লেখকৰ ভিতৰত গভীৰ অধ্যয়নশীল আৰু চিন্তাশীল লেখক হিচাপে ইতিমধ্যে সকলোৰে দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰা দিগন্ত ওজাৰ অসমীয়া সমাজ জীৱনৰ বিৱৰ্তন নামৰ শেহতীয়া গ্ৰন্থখনে আমাৰ সেই অভাৱ দূৰ কৰি অসমীয়া জাতিৰ স্বৰূপ, অতীত, বৰ্তমান সম্পৰ্কে আমাক চিন্তাৰ খোৰাক যোগালে৷ অৱশ্যে, এই গ্ৰন্থৰো বিভিন্ন অধ্যায় বিভিন্ন আলোচনী-কাকতত প্ৰকাশিত হৈ গৈছে আৰু সেইবোৰে সমাদৰো লাভ কৰিছে৷ সেইবোৰ এতিয়া আমি ঐতিহাসিক কালচেতনাৰে একাদিক্ৰমে পঢ়িবলৈ পাই অধিক উপকৃত হৈছোঁ৷ অসমীয়া জাতিটোৰ সামগ্ৰিক এক ইতিহাস হিচাপে ইয়াক পঢ়ি সেই বিষয়ে আৰু চিন্তা কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত হৈছোঁ৷ তিনিশৰো অধিক পৃষ্ঠাৰ এই সুখকৰভাৱে পদ্ধতিমূলক গৱেষণাধৰ্মী গ্ৰন্থখনত কি আছে? তাত প্ৰকাশিত ভাব আৰু সিদ্ধান্তবোৰ কিমান দূৰ গ্ৰহণযোগ্য?

দৈনিক জনমভুমিৰ ২জুন, ২০১২ৰ ছোৱা
নটা অধ্যায়ত অসমীয়া জাতিৰ গঠন আৰু বিকাশৰ ৰূপৰেখা অংকন কৰি জাতিটোৰ স্বৰূপ আমাৰ আগত দাঙি ধৰিছে আৰু তাৰ লগতে জাতিটোৰ আজিৰ যি সংকট তাৰো ঐতিহাসিক বিচাৰ লেখকে ইয়াত যুগপৎ কৰি গৈছে৷ অসমীয়া বুলিলে আজি আমি যি বুজোঁ, দিগন্ত ওজাই দেখুওৱা মতে যদিও উদ্ভৱ হ’ল তেওঁৰ ভাষাতে ‘আহোম অসম, অৰ্থাৎ ১২২৮ খ্ৰীঃৰ পাছত, তথাপি এইখন দেশৰ জাতিবোৰৰ গুৰি বিচাৰি লেখক ইয়াত ভাৰতৰ এই উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ প্ৰাক্‌-ঐতিহাসিক যুগলৈকো গৈছে৷ সেই মহাকাব্য বা প্ৰাচীন আখ্যানৰ ধূসৰ অতীততো তেতিয়া কামৰূপ বুলি বিদিত আজিৰ অসমৰ সভ্যতা-সংস্কৃতিৰ সন্ধান কৰিছে৷ সেই যুগৰ নিৰ্ভৰযোগ্য ঐতিহাসিক তথ্যৰ অভাৱ হ’লেও আখ্যান-কাহিনীৰ ধূসৰতাৰ মাজতো তথ্য বুলি গ্ৰহণ কৰিব পৰা কথাবোৰক অৰ্থৱহভাৱে লেখকে ইয়াত বুলিছেশূন্যগৰ্ভ কলহৰ মাত

ওজাই ইয়াত বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানকাৰী হিচাপে সেই যুগৰ আৰ্য আৰু আৰ্যেতৰ দুই জাতিৰ সভ্যতা-সংস্কৃতিৰ মিশ্ৰণ আৰু মিলন, দ্বন্দ্ব আৰু সংঘাতত শেহান্তৰত দেখিছে এক ঐক্য; আৰু কামৰূপৰ সেই ঐক্য মিলিত হোৱা দেখিছেগৈ বিশাল ভাৰতীয় ঐক্যত৷ লেখকৰ নৰকাসুৰ-ভগদত্ত, বাণ-অনিৰুদ্ধ, হৰিহৰৰ যুদ্ধৰ সম্প্ৰদায়-নিৰপেক্ষ, নিৰ্মোহ তাৎপৰ্য বিচাৰ ইয়াত শলাগিবলগীয়া৷ এইখিনিতে পাঠকসকলক এই প্ৰবন্ধত মোৰআৰ্যেতৰশব্দৰ ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কে এষাৰ কথা জনাই থওঁ৷ আৰ্যৰ জাতিগত বা সাম্প্ৰদায়িক শ্ৰেষ্ঠতা কাৰো বাবে মান্য হোৱা উচিত নহয়৷ সেইদৰে উচিত নহয় অনা-আৰ্যসকলৰ হীনতাৰ ধাৰণা৷ নিৰপেক্ষ আলোচক-বিশ্লেষক দিগন্ত ওজা দুয়োটা জাতি-সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি সমানে শ্ৰদ্ধাশীল আৰু সমানুভূতিপূৰ্ণ বাবে আৰ্য আৰু আৰ্যেতৰ শব্দ দুটিৰ ব্যৱহাৰতো তেওঁ সন্তুষ্ট নহয়৷ কাৰণ আৰ্যই যদি ধাৰণা দিয়েশ্ৰেষ্ঠ, অনাৰ্য বা আৰ্যেতৰে ধাৰণা ওপজায় হীন বা নিম্নৰ৷ কিন্তু এই বিষয়ৰ বহু গৱেষকে দেখুৱাইছে যে আৰ্য শব্দ -ধাতুৰ পৰাহে উৎপন্ন৷ আৰু -ধাতুৰ অৰ্থ গমন কৰ বা ভ্ৰমণ কৰ৷ অৰ্থাৎ যিসকল ভ্ৰাম্যমাণ আৰু কোনো ঠাইৰ খিলঞ্জীয়া লোক নহয় তেওঁলোককে আগতে আৰ্য বোলা হৈছিল৷ তেওঁলোকৰ শ্ৰেষ্ঠত্বৰ ধাৰণা আৰ্যসকলৰহে স্ব-আৰোপিত৷ সেইদৰে আৰ্যই যদি শ্ৰেষ্ঠক বুজায়, তেন্তে অনাৰ্যই অৱশ্যে হীন বা নগণ্যজনক বুজাব৷ সেইবাবেই বহুতক ব্যৱহাৰ কৰা দেখা যায় অনাৰ্যৰ সলনি আৰ্যেতৰ৷ ইতৰ শব্দৰ অৰ্থ প্ৰথমতঃ অন্য বা ভিন্নহে৷ মই এই প্ৰবন্ধত আৰ্যেতৰৰ দ্বাৰা আৰ্যভিন্ন গোষ্ঠীবোৰক বুজাইছোঁকাৰো নিম্নতাৰ ইংগিত দিয়া নাই৷ সকলো গোষ্ঠী-সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি সমভাবাপন্ন দিগন্ত ওজা কিন্তু আৰ্যেতৰ শব্দটিতো সন্তুষ্ট নহয়৷

এই যে আৰ্য আৰু আৰ্যেতৰৰ সংমিশ্ৰণ আৰু মিলনৰ ভূমি প্ৰাচীন কামৰূপ বা পৰৱৰ্তী যুগৰ অসমীয়া জাতিৰ আদিমস্থলী, তাতে লেখকে দেখা পাইছে পিছৰ অসমীয়া জাতিৰ স্বৰূপ৷ এই আৰ্য-আৰ্যেতৰৰ মিলন-মিশ্ৰণ, ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াই যেন পৌনঃপুনিকভাৱে ক্ৰিয়া কৰি আছে অসমীয়া জাতিৰ গঠন আৰু বিকাশত৷ হিউৱেন চাং বৰ্ণিত ভাস্কৰ বৰ্মাৰ যুগ, কোঁচ-কছাৰী, আহোমশাসিত অসম— ইতিহাসৰ তথ্য সমৰ্থিত এই যুগবোৰতো সেই একেই প্ৰক্ৰিয়া৷ কিন্তু এই আহোম আৰু কোঁচ যুগতে ধৰ্মীয় দৃষ্টিৰে চাবলৈ গ’লে প্ৰধানকৈ হিন্দু সমাজখনলৈ আহিল অন্য এটি প্ৰধান ধৰ্ম ইছলাম৷ সময়ত ইছলাম সভ্যতা-সংস্কৃতি অসমীয়া সভ্যতা-সংস্কৃতিৰ এটি অংগ হৈ উঠিল৷ শংকৰদেৱৰ অসমীয়া বৈষ্ণৱ ধৰ্ম আৰু সেই ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ উদ্দেশ্যে সৃষ্টি কৰা গীত-মাত, নাট্য-নৃত্যই এই অসমীয়া সংস্কৃতিৰ পুনৰ সৌষ্ঠৱ বঢ়ালে৷ এইখনেই হৈ উঠিল অসমীয়া সমাজ৷

কিন্তু দিগন্ত ওজাই প্ৰচুৰ আয়াসলব্ধ তথ্যৰে ইয়াকো দেখুৱাইছে যে এনে বিকাশৰ সত্ত্বেও একে ভূখণ্ড হ’লেও একে ৰাজ্য নোহোৱা এই অঞ্চলটোত ব্ৰিটিছৰ আগলৈকে আছিল অনেক গোষ্ঠীপ্ৰধান, সম্প্ৰদায়প্ৰধান সমাজৰ বহু সংস্কৃতি-সভ্যতা৷ ব্ৰিটিছৰ দিনতে এই ভূখণ্ডই তেওঁলোকৰ হাততে নাম পালে আছাম [Assam] আৰু ইয়াৰ অধিবাসীসকলে আৰু তেওঁলোকৰ ভাষাই নাম পালে আছামীজ [Assamese] এই আছামীজ বা অসমীয়া ভাষাৰ স্বৰূপ বা প্ৰকৃতি প্ৰথমতে কাৰ দৃষ্টিত কেনে আছিল আৰু কেনে হোৱা উচিত বুলি কোনে ভাবিছিল আৰু তাৰ হকে কাম কৰিছিল, ওজাই বিশদভাৱে ব্ৰন্ছন, হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা আদিৰ কৰ্মৰ তথ্যসহকাৰে তাক দেখুৱাইছে৷

ব্ৰিটিছৰ অসম দখলৰ পাছত আমেৰিকান বেপ্টিষ্ট মিছনাৰীসকলে যিটি অসমীয়া ভাষাৰ ৰূপকে প্ৰকৃত অসমীয়া ভাষা বুলি গ্ৰহণ কৰিছিল, সেই ভাষাতে অৰুনোদই উলিয়াইছিল আৰু তাৰ অভিধান আৰু ব্যাকৰণ ৰচনা কৰিছিল৷ ওজাই সেই অসমীয়া ভাষাই আজিলৈ প্ৰচলিত হৈ থাকিলে বহু গোষ্ঠী-সম্প্ৰদায় বিভক্ত আজিৰ অসমীয়া জাতিৰ বেছি গ্ৰহণযোগ্য হৈ থাকিলহেঁতেন বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে৷ শংকৰদেৱৰো তুলনামূলকভাৱে সংস্কৃতীয়া আৰু বহু পৰিমাণে কৃত্ৰিম সাহিত্যিক অসমীয়া ভাষাতকৈ ওজাৰ মতে মিছনেৰীসকলৰ এইদেসি’ [দেশী] অসমীয়া ভাষাইহে অসমীয়া জাতিৰ অন্তভুৰ্ক্ত বিভিন্ন গোষ্ঠীৰ বেছিভাগৰে বেছি গ্ৰহণযোগ্য ভাষা লহেঁতেন৷ কিন্তু হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাক জাত্যাভিমানী সংৰক্ষণশীলতাৰ বহু ওপৰৰ বুলি তথ্যৰে দেখুৱায়ো অসমীয়া ভাষাক সংস্কৃতীয়া ৰূপত প্ৰতিষ্ঠা কৰা তেওঁৰ কাৰ্যক ওজাই সৰ্বান্তঃকৰণে গ্ৰহণ কৰিব পৰা নাই৷ অৱশ্যে হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাই দান কৰি যোৱা অসমীয়া ভাষাৰ গতি আৰু দিশৰ বিপৰীতেও উভতি যোৱাৰ এতিয়া আৰু উপায় নাই বুলি তেওঁ মতো প্ৰকাশ কৰিছে৷

দিগন্ত ওজাৰ এই মতৰ ঠিক বিৰোধিতা কৰিবলৈ নহয়, কিন্তু পাঠকসকলে চিন্তা কৰি চাবৰ বাবে এই বিষয়ৰ অন্য এটা দিশলৈ ইয়াতে আঙুলিয়াওহঁক৷ শিৱসাগৰৰ আমেৰিকান বেপ্টিষ্ট মিছনাৰীসকলে শিৱসাগৰ অঞ্চলত শুনা মানুহৰ মুখৰ মাতক এই দেশৰ ভাষা হিচাপে বা ইয়াৰ ভাষাৰ মান্যৰূপ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিলে৷ কিন্তু তাৰ আগেয়ে ১৮১৩ আৰু ১৮৩৩ খ্ৰীষ্টাব্দতে শ্ৰীৰামপুৰৰ মিছনাৰীসকলৰ মুখ্য উইলিয়াম কেৰীয়ে সংস্কৃতভিত্তিক অসমীয়াতহে বাইবেল অনুবাদ কৰাই প্ৰকাশ কৰিছিল৷ শিৱসাগৰৰ ব্ৰাউন-ব্ৰন্ছনে অসমীয়া ভাষা এই দেশৰ মানুহে কোৱা শুনিছিল আৰু তাৰে ওপৰত ভিত্তি কৰি অৰুনোদই উলিয়াইছিল বা বিভিন্ন গ্ৰন্থ ৰচনা বা অনুবাদ কৰিছিল৷ এওঁলোকে কিন্তু এই ভাষাৰ পূৰ্বৱৰ্তী লেখক শংকৰদেৱ-মাধৱদেৱ-মাধৱ কন্দলী পঢ়াৰ উদাহৰণ নাই৷ এওঁলোকে সংস্কৃতো কিমান জানিছিল আৰু অসমীয়া ভাষাৰ তাৰ লগত কেনে সম্পৰ্ক সেই বিষয়েও কিমানখিনি অৱগত আছিল কোৱা টান৷ অৱশ্যে ব্ৰন্ছনক আমি আমেৰিকান বিশ্ববিদ্যালয় এখনৰ ভাষাৰ ছাত্ৰ হিচাপে ভাষাবিদ বুলি জানো৷ শ্ৰীৰামপুৰৰ উইলিয়াম কেৰী কিন্তু কেইবাটাও ভাৰতীয় ভাষাৰ জ্ঞানৱান লোকেই নহয়, কেইবাটাও ভাৰতীয় ভাষাৰ অভিধান-ব্যাকৰণ প্ৰণেতা বা প্ৰণয়নৰ তত্ত্বাৱধায়কেই নহয়তেওঁ কলকাতাৰ ফোৰ্ট উইলিয়াম কলেজৰ সংস্কৃত ভাষাৰো অধ্যাপক আছিল৷ তেৱেঁই আমাৰ আত্মাৰাম শৰ্মাক সংস্কৃতজ্ঞ লোক হিচাপে তেওঁৰ তত্ত্বাৱধানতে অসমীয়ালৈ বাইবেল ভাঙিবলৈ নিযুক্ত কৰি প্ৰথমতে ১৮১৩ খ্ৰীঃত ইয়াৰ কেইটামান অধ্যায় ধৰ্মপুস্তক নামত প্ৰকাশ কৰে আৰু ১৮৩৩ খ্ৰীঃত সম্পূৰ্ণ অসমীয়া বাইবেল প্ৰকাশ কৰে৷ সংস্কৃত পণ্ডিত আৰু বহু ভাৰতীয় ভাষাৰ পণ্ডিত উইলিয়াম কেৰীৰ তত্ত্বাৱধানত সংস্কৃত পণ্ডিত আত্মাৰাম শৰ্মাৰ দ্বাৰা অনূদিত এই বাইবেল অসমীয়া মানুহৰ মুখৰ ভাষাৰ নহয় বুলি ব্ৰন্ছনে প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল যদিও আমাৰ সন্দেহ ৰৈ যায়৷ ব্ৰাউন-ব্ৰন্ছন প্ৰমুখ্যে আমাৰ শিৱসাগৰৰ মিছনাৰীসকলে ভট্টদেৱৰ কথা-গীতাৰ অসমীয়াকো, শংকৰদেৱৰ অসমীয়াকো মানুহৰ মুখৰ অসমীয়া নহয় বুলি প্ৰত্যাখ্যান কৰিলেহেঁতেন নেকি? শ্ৰীৰামপুৰৰ উইলিয়াম কেৰীৰ তত্ত্বাৱধানত আৰু আত্মাৰাম শৰ্মাৰ অনুবাদৰ অসমীয়া বাইবেলৰ নতুন সংস্কৰণ এতিয়া সূৰ্য হাজৰিকাৰ দ্বাৰা পুনঃপ্ৰকাশিত ব৷ সেইখন দেখিলে দিগন্ত ওজাই উত্থাপন কৰা হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাই দিয়া আধুনিক অসমীয়া ৰূপ সম্পৰ্কে সঠিক জ্ঞান আমি লাভ কৰিব পাৰিম৷

কিন্তু এইখিনিতে আৰু এটা কথা মনত ৰাখিব লাগিব৷ অসমীয়াৰ সংস্কৃতকৰণত কিছু আপত্তিৰ ভাব ৰখা দিগন্ত ওজাই বড়ো ভাষা শব্দসম্ভাৰত অতি চহকী বুলি উল্লেখ কৰিছে৷ মই প্ৰাথমিক স্কুলৰ পৰা হাইস্কুললৈ একেটা শ্ৰেণীৰ নলে-গলে লগা বন্ধু হিচাপে পাইছিলোঁ হৰি ৰামচিয়াৰী বুলি মোৰ সমনীয়া এজনক৷ হৰি চোকা ছাত্ৰ৷ হাইস্কুলত দুয়ো সংস্কৃত আৰু অসমীয়া ব্যাকৰণৰ নীতি-নিয়মবোৰ শিকি শিকি তাতে মজি গ’লোঁ৷ হৰিৰ পৰা মই মুখে মুখে বড়ো ভাষা শিকাৰ চেষ্টা কৰোঁ৷ কালি শিকা কথা আজিতে পাহৰি তাক কওঁ, ‘আমাৰ অসমীয়া, সংস্কৃত, ইংৰাজী ভাষাৰ দৰে তহঁতৰ এখন ব্যাকৰণ কিয় নাই ?’ অসমীয়া ভাষাৰো ভাল ছাত্ৰ আৰু তেতিয়ালৈ লিখিত ৰূপ নোহোৱা [৫০১ দশক] নিজৰ বড়ো ভাষাৰ প্ৰতিও সংবেদনশীল হৰি ৰামচিয়াৰীয়ে কয়— ‘আমি দুয়ো আৰু দুবছৰৰ মূৰত যেতিয়া মেট্ৰিক দি উঠি তিনি মাহৰ সময় পাম, তেতিয়াই দুয়ো লগ লাগি বড়ো ভাষাৰ এখন ব্যাকৰণ লিখিম দেই৷ এতিয়াৰ পৰাই দুয়ো নিয়মবোৰ নোট কৰি যাওঁ৷আমি দুয়ো সঁচাকৈ সেই ব্যাকৰণ লিখা লে তাত সংস্কৃত ব্যাকৰণৰ সাঁচত নাইবা হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ ঠাঁচৰ অসমীয়া ব্যাকৰণৰ সাঁচত ঢালি দিলোঁহেঁতেন৷ সঁচা-মিছা নোৱাৰোঁবৰমা অঞ্চলৰ অষ্টম-নৱমমানৰ চোকা ছাত্ৰ এই হৰি ৰামচিয়াৰীয়ে মোক কৈছিলতেওঁলোকৰ বড়ো ভাষাত পাঁচটা আঙুলিৰে লেখিব পৰাকৈ একৰ পৰা পাঁচলৈকে শব্দ পোৱা যায়৷ অষ্টম-নৱমমানৰ ছাত্ৰ মই আচৰিত হৈ সোধোঁ, ‘ছয়ৰ পৰা ওপৰলৈ কেনেকৈ গণনা কৰ তহঁতৰ ভাষাত ?’ সি ক— ‘বড়ো ভাষাত পাঁচ পাৰ হ’লেই আমি ছয়, সাত, আঠ আদিত অসমীয়াৰেই সহায় লওঁ৷অসমীয়াত সোমোৱা সংস্কৃত শব্দবোৰ বাদ দিয়াৰ পাছত যিখিনি অসমীয়া শব্দ ৰ’ব, তাৰেই হৃদয়ৰ সকলো অনুভূতি আৰু মগজুৰ সকলো চিন্তাই নিশ্চয় প্ৰকাশ কৰিব পৰা নাযাব৷ উচ্চ চিন্তা, গভীৰ অনুভূতি প্ৰকাশৰ বাবে সংস্কৃতৰ দৰে ভাষা এটিলৈ যাবলৈ আমি বাধ্য হওঁ৷ আজিৰ অত্যাধুনিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ, স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ, উচ্চ দৰ্শনৰ শব্দবিলাকৰ বাবেও আমি কিয় ভাৰতত প্ৰাচীন ভাষা সংস্কৃতৰ আৰু পাশ্চাত্যত প্ৰাচীন ভাষা লেটিনৰ সহায় ল’ববলগীয়া হয়? কাৰণ এই প্ৰাচীন ভাষাবোৰৰ শব্দবোৰ, ধাতুবোৰ ভাঙি-ছিঙি তাৰ পৰাই আৰু অনেক নতুন নতুন শব্দ গঢ়ি উলিয়াব পাৰি৷ অৰ্থাৎ এই প্ৰাচীন ঐশ্বৰ্যশালী ভাষাবোৰ highly inflectional ৷ শংকৰদেৱে তেওঁৰ সাহিত্য-সংস্কৃতি, ধৰ্মৰ সকলো সৃষ্টিৰ বাবে আমাৰ গাঁও-ভূঁইৰ সাধাৰণ মানুহৰ সংস্কৃতিৰ পৰাই উপাদান সংগ্ৰহ কৰা সত্ত্বেও তেৱোঁ কিয় সংস্কৃতীয়া ঠাঁচৰ অসমীয়া লিখিলে,  মধ্যযুগীয় ধৰ্মীয় ভাষা ব্ৰজাৱলীৰ আশ্ৰয় ল’লে— এইবোৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ এনে কথাতেই পোৱা যাব৷ এইবোৰ কথাৰ প্ৰতি সজাগ হ’লেই আমি বোধহয় শিৱসাগৰৰ ব্ৰন্ছন আৰু শ্ৰীৰামপুৰৰ কেৰীৰ মাজৰ পাৰ্থক্যও বুজি পাম৷

 

 ২ 

আৰ্য-আৰ্যেতৰৰ মিলন আৰু মিশ্ৰণভূমি অসমত জাতীয় সমস্যাৰ উদ্ভৱ নোহোৱাৰ বাবে আৰ্য বা বৰ্ণহিন্দু সংস্কৃতিৰ স্থানতকৈ আৰ্যেতৰ সংস্কৃতিৰ স্থান ওপৰৰ হ’ব লাগিছিল বুলি দিগন্ত ওজাই বুজি পাইছে৷ তাৰ বাবেই ইয়াৰ পাছত, অৰ্থাৎ কিতাপখনৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত অসমৰ বৰ্ণহিন্দু শ্ৰেণীটোৰ প্ৰতি তেওঁক বেছ কঠোৰ হোৱা দেখা গৈছে৷ কিতাপখনৰ প্ৰায় প্ৰথম আধাত অসমৰ সকলো গোষ্ঠী, জাতি, সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি তেওঁৰ যি পক্ষপাতমুক্ত সমানুভূতিপূৰ্ণ সৃষ্টি, দ্বিতীয়াৰ্ধত তাৰ বিপৰীতে অসমৰ বৰ্ণহিন্দুসকলৰ প্ৰতি তেওঁৰ দৃষ্টিৰ কঠোৰতা যেন তেওঁৰ ক্ষেত্ৰত খাপ নোখোৱা৷ তেওঁ দেখুৱাইছে আদিম কালৰ পৰা মধ্যযুগৰ প্ৰায় আধাখিনি সময়লৈ অসমীয়া সভ্যতা-সংস্কৃতিৰ গঠনত সমান ভূমিকা থকা সকলো জাতি-সম্পদায়ৰে যদিও সমান স্থান আছিল, মধ্যযুগৰ প্ৰায় মাজভাগৰ পৰা বা ৰুদ্ৰসিংহৰ কালৰ পৰা উচ্চ হিন্দুসকলৰ প্ৰভাৱ অসমভূমিত খাপ নোখোৱাকৈ বাঢ়িবলৈ ধৰিলে আৰু ঊনবিংশ শতাব্দীৰ শেষৰ পৰা বা আধুনিক অসমৰ উন্মেষণিৰ পৰা বৰ্ণহিন্দুসকলৰ প্ৰভাৱ আৰু আধিপত্য সৰ্বত্ৰ বিৰাজ কৰিলে৷ এই আধুনিক অসমেই আনিলে পূৰ্বৰ বহু সমাজৰ সমষ্টি বৃহৎ অসমীয়া সমাজখনলৈ অসমীয়া জাতিৰ ধাৰণা৷ দিগন্ত ওজাৰ সিদ্ধান্তঅসমখন এক কৰি ৰাখিবলৈ অসমত এটা অসমীয়া জাতিৰ ধাৰণাতকৈ এখন অসমীয়া সমাজৰ ধাৰণাহে বেছি উপাদেয়৷ এই ধাৰণা দিগন্ত ওজাৰ সম্পূৰ্ণ নিজস্ব আৰু সেইখিনিতেই তেওঁৰ মৌলিকতা৷ ওজাই দেখুৱাইছে, আধুনিক অসমত যি অসমীয়া জাতিৰ সৃষ্টি , তাত পূৰ্বৰ আৰু সৰু জাতি-গোষ্ঠীবোৰে নিজৰ সমাজ স্বকীয় কেন্দ্ৰীয় অৱস্থান হেৰুৱালে আৰু প্ৰধান হৈ বহিলে আধুনিকমনা বৰ্ণহিন্দুসকল৷ তেওঁলোকৰেই প্ৰতিপত্তি বাঢ়িল অসমৰ সৰ্বত্ৰ৷ ফলত অসমৰ সৰ্বত্ৰ এতিয়া গোষ্ঠীগত অশান্তি, সাম্প্ৰদায়িক বিচ্ছিন্নতাবাদ৷

দৈনিক জনমভূমিৰ ৯ জুন, ২০১২ৰ ছোৱা

ইয়াৰ
নিৰাময়ৰ বাবে ওজাই বিচাৰে পূৰ্বৰ সমাজৰ ধাৰণাৰেই সকলো গোষ্ঠীক সমাজৰ এখন অসমীয়া সমাজ য’ত সকলোৰে আগতে নিজৰ নিজৰ সমাজত থকাৰ দৰে একে স্থান৷ ওজাৰ বৰ্ণহিন্দুসকলৰ প্ৰতি ক্ষোভে দেখুৱায়তেওঁৰ ধাৰণাৰ সেই অসমখন গঢ়াৰ বাবে ৰক্ষাৰ বাবেও সময় এতিয়া পাৰ হৈ ল৷ আৰু যদি তাৰ সময় পাৰ হৈ যোৱা নাই তেন্তে কি পৰিকল্পনাৰে আমি আজিও সেইখন অসম গঢ়িম তাক গ্ৰন্থকাৰে স্পষ্ট কৰি দিয়া নাই৷

দিগন্ত ওজাৰ এই গ্ৰন্থত প্ৰকাশিত ধাৰণা মই ভুল বুলি গণ্য কৰিব পৰা নাই৷ কিন্তু এটা অসমীয়া জাতিৰ ঠাইত তেওঁ যি এখন অসমীয়া সমাজ বিচাৰিছে, সেইখন কেনেকৈ গঠিত পাৰিলেহেঁতেনইতিহাসৰ যি দুৰ্বাৰ গতিস্ৰোত তাৰ মাজতো, তাৰ যিহেতু মই এই গ্ৰন্থত আভাস নেদেখিলোঁ, গতিকে মই ওপৰত উল্লেখ কৰি অহা মোৰ অসমীয়া জাতীয় চিন্তাযুক্ত প্ৰবন্ধবোৰত অসমীয়া জাতিৰ গঠনৰ কাৰণ আৰু ইয়াক ৰক্ষাৰ বাবে যিবোৰ উপায় আগবঢ়াইছোঁ, সেইবোৰো মোৰ ভুল বুলি প্ৰতীয়মান নহ’ল৷ দিগন্ত ওজাৰ গ্ৰন্থখন পঢ়াৰ পাছতো মোৰ মনত এই ধাৰণাই বদ্ধমূল হৈ থাকিল যে অসমীয়া জাতি বা বৃহৎ অসমীয়া জাতি বা বৰ অসম গঠিত হৈছিল ব্ৰিটিছ প্ৰভাৱত৷ সেই অসমীয়া জাতিৰ আজিৰ সংকটো, তাত অস্বাভাৱিক নহয়৷ আৰু সেই সংকট মোচনৰ উপায়ো মই দেখা পাইছোঁ পাশ্চাত্য চিন্তাতেই৷ মোৰ পূৰ্বোল্লিখিত প্ৰবন্ধবোৰত মই তাকেই দেখুৱাইছোঁ৷

দিগন্ত ওজাই কিছু অসহনশীলভাৱেই আধুনিক অসমীয়া সমাজৰ যি বৰ্ণহিন্দুসকলৰ কথা কৈছে তেওঁলোক আচলতে পাশ্চাত্য আধুনিক শিক্ষালব্ধ আধুনিক অসমীয়া৷ এই শ্ৰেণীৰেই প্ৰথম স্তৰৰ লোকসকল কলিকতাত উচ্ছ শিক্ষা বলৈ গৈ সেই পাশ্চাত্য শিক্ষা-দীক্ষাৰ প্ৰভাৱত অঃ ভাঃ উঃ সাঃ সভা গঠন কৰা আৰু জোনাকী আলোচনী প্ৰতিষ্ঠা কৰা অসমীয়া ডেকাসকল৷ এই বৌদ্ধিক, সাহিত্যিক নেতাসকলৰ লগতে আছিল আধুনিক অসমৰ নিৰ্মাণৰ লগত জড়িত নামনিৰ মাণিক চন্দ্ৰ বৰুৱা আৰু উজনিৰ জগন্নাথ বৰুৱাৰ দৰে লোক৷ এওঁলোকৰ লগত বা আগে-পিছে থকা সকলো লোক বৰ্ণহিন্দু নিশ্চয় নাছিল৷ কিন্তু তেওঁলোকৰ গোষ্ঠী যিয়েই নহওক, আধুনিক পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ প্ৰভাৱত ব্ৰিটিছশাসিত এই ভূখণ্ডত তেওঁলোকে এখন দেশৰ এটা জাতি হিচাপে থিয় দিব খুজিছিল৷ মনত ৰাখিব লাগিব যে ভাৰতৰ পৰা বিদেশী শাসন ওফৰাবৰ বাবে সকলো ভাৰতীয় এক হৈ এটা জাতি হিচাপে থিয় হোৱাৰ যি প্ৰচেষ্টা ঊনবিংশ শতাব্দীৰ প্ৰায় মাজভাগৰ পৰাই ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত হৈ আহিছিল, তাৰ ফলতে আমাৰ অসমীয়া ছাত্ৰসকলে অঃ ভাঃ উঃ সাঃ সঃ গঠন কৰা বা জোনাকী প্ৰতিষ্ঠা কৰা এইছোৱা কালতে শেষত সমগ্ৰ ভাৰতৰ বাবে এক জাতীয় অনুষ্ঠান সৰ্বভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ বা All India National Congress স্থাপিত হৈছিল৷ আনহাতে এক ভাৰতীয় জাতিৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ সেই কালতে অসমত এক অসমীয়া জাতিৰ প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ দৰে ভাৰতীয় জাতিৰে অন্তৰ্গত অন্য প্ৰান্তীয় জাতিৰো প্ৰতিষ্ঠা হৈছিলযেনে বাঙালী জাতি, মাৰাঠা জাতি ইত্যাদি৷ এই আধুনিক যুগৰ ভাৰতীয় তথা অসমীয়াসকলে একেটা জাতিৰ মহামন্ত্ৰত দীক্ষিত হওঁতে তেওঁলোকৰ সেই মহামন্ত্ৰ বা মহাবীক্ষা আছিল পাশ্চাত্য মহাবীক্ষাসমগ্ৰ ভাৰতৰ একেটা মহান সভ্যতা, একেটা মহান সংস্কৃতি৷ স্বাভাৱিকতে ইয়াত প্ৰান্তীয় জাতিৰো চেতনা ধৰা পৰিলেও তাৰে মাজৰ সৰু-সুৰা জাতি, সৰু-সুৰা ভাষা-সংস্কৃতিৰ কথাবোৰ অদৃশ্য হৈ আছিল৷ এয়া তেতিয়া আছিল সামাজিক-ৰাজনৈতিক আদৰ্শৰ আধুনিকতা৷ আমাৰ জোনাকীযুগীয় বুদ্ধিজীৱী, আধুনিক অসম নিৰ্মাতাসকলে এই সময়তে ক্ৰমে ক্ৰমে ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদত দীক্ষিত হ’বলৈ ধৰিলেও সমান্তৰালভাৱে একে আদৰ্শ আৰু একে বীক্ষাৰে অসমীয়া জাতীয়তাবাদো গঢ়ি তুলিলে৷ সেইদৰে বংগদেশত বাঙালী জাতীয়তাবাদ৷

কিন্তু ভাৰতীয় আৰু অসমীয়া জাতীয়তাবাদৰ এই ধাৰণা পাশ্চাত্য ধাৰণা৷ অৱশ্যে তাক প্ৰয়োগ কৰা হৈছে অকল মোৰ দ্বাৰা নহয়, ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন,  জাতীয়তাবাদী আন্দোলন অধ্যয়ন কৰা দেশী-বিদেশী সকলো পণ্ডিতৰ দ্বাৰা৷ কিন্তু এনে বিদেশী ধাৰণাৰে দেশক বুজাৰ চেষ্টা সদায় আনন্দদায়ক বা সুফলদায়ক নহ’বও পাৰে৷ ইয়াৰ বিপৰীতে এই তৰুণ অসমীয়া বুদ্ধিজীৱী দিগন্ত ওজাৰ দেশক বুজাৰ চেষ্টা নিঃসন্দেহে আকৰ্ষণীয়৷ কিন্তু কিমান ত্ৰুটিমুক্ত আৰু গতিকে সুফল সম্ভৱ?

প্ৰথম কথা দিগন্ত ওজাৰ গ্ৰন্থত জাতি হিচাপে আলোচিত পূৰ্বৰ বামুণ, কলিতা, আহোম, মৰাণ, চুতীয়া আদিৰ আলোচনাৰ পাছত আধুনিক অসমত যেতিয়া ভাৰতীয়ৰ ক্ষেত্ৰত বা অসমীয়াৰ ক্ষেত্ৰত আকৌ জাতি শব্দটো ব্যৱহৃত এই জাতিৰ [nation] ব্যুৎপত্তি বা ধাৰণা সম্পৰ্কে তেওঁ পাঠকক কিছু কথা লাগিছিল৷ আমাৰ পূৰ্বৰ জাত, সম্প্ৰদায় আদি বুজোৱা জাতিৰ পৰা এই জাতি [nation] যে ভিন্ন তাৰ আভাসৰ অৰ্থে আৰু এই জাতিৰ গঠন বা উদ্ভৱৰ সম্পৰ্কে কিছু কথা ক’লে তেওঁ জাতিৰ বিপৰীতে যি সমাজৰ ধাৰণা থিয় কৰাইছে তাক বুজা আমাৰ সহজ লহেঁতেন৷ এই জাতি [nation] আমাৰ ভাৰতীয় সমাজৰ জাত বা জাতিৰ ওপৰৰ আধুনিক পাশ্চাত্য ধাৰণাৰ জাতিইয়াকে দেখুৱাই আমাৰ ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ গোষ্ঠীগত, জাতিগত সমাজবোৰ আৰু তাৰ বিপৰীতে এখন বহল বা বিশাল সমাজৰ গঠন বা উদ্ভৱ কেনেকৈ সম্ভৱ তাৰ বিতং আৰু স্পষ্ট আলোচনা থকা হ’লে ওজাৰ চিন্তা আৰু বক্তব্য আমাৰ বাবে বেছি স্পষ্ট হ’লহেঁতেন৷

ভাৰততো পাশ্চাত্য ধাৰণাৰ জাতিৰ প্ৰয়োজন কিয় হ’ল? পাশ্চাত্য জগত বা ইউৰোপ যেতিয়া ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ বাবে [Industrial Revolution] মানুহৰ ব্যৱহৃত সামগ্ৰীত প্ৰচুৰ উৎপাদনক্ষম হৈ উঠিল, তেতিয়া সেই প্ৰভূত অতিৰিক্ত সামগ্ৰীৰ বাবে বহল বহল একোখন বজাৰৰো প্ৰয়োজন হৈ উঠিল৷ গতিকে সৰু সৰু দেশৰ সৰু সৰু বজাৰৰ সলনি বৃহৎ একোখন দেশৰ বৃহৎ একোখন বজাৰৰ বাবে বৃহৎ একোটা জাতিৰ ধাৰণাৰো প্ৰয়োজন ল৷ [পূৰ্বোল্লিখিত বিহু সংখ্যা জনসাধাৰণৰ মোৰ প্ৰবন্ধটি দ্ৰষ্টব্য৷] গঢ়ি উঠিল অষ্টাদশ, ঊনবিংশ শতাব্দীৰ বৃহৎ বৃহৎ জাৰ্মান জাতি, ফৰাচী জাতি, ইটালীয় জাতি ইত্যাদি৷ সেই জাতিৰ ধাৰণাৰে ভাৰতত গঢ়ি উঠা ভাৰতীয় জাতিৰ উদ্ভৱৰ কাৰণ কিন্তু ভিন্ন৷ সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষ অধিকাৰ কৰি তাত শাসনৰ আধিপত্য স্থাপন কৰা বিদেশী ঔপনিৱেশিক ব্ৰিটিছসকলক ওফৰাবলৈ ভাৰতৰ পূৰ্বৰ দেশবোৰৰ মাজত বা সমসাময়িক ব্ৰিটিছ প্ৰদেশবোৰৰ মাজত ঐক্যৰ টান অপৰিহাৰ্য৷ এই তাগিদাতে গঢ়ি উঠিল ভাৰতীয় জাতি [nation] তাৰে ভিতৰতে আৰু গঢ়ি উঠিল বিভিন্ন প্ৰান্ত বা প্ৰদেশত একো একোটা জাতিৰ ধাৰণা৷ পূৰ্বৰ ভাৰতীয় আদৰ্শৰ জাত-পাত ভিত্তিক জাতিৰ ধাৰণাৰ তাত স্থান নাই৷ বা সেইবোৰ বাটেৰে গৈ থাকিব লাগিলে ভাৰত কেতিয়াও স্বাধীন নোৱাৰিব৷ এনে তাগিদাতে ভাৰত পালেহি এই বিদেশী ধাৰণা৷ এনে তাগিদাতে অসমীয়াসকলেও গঢ়ি তুলিলে অসমীয়া ভাষা-সংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ কৰি প্ৰান্তীয় অসমীয়া জাতীয় চেতনা তথা আন্দোলন৷ বৃহত্তৰ ভাৰতীয় স্বাৰ্থত তেতিয়া অৱশ্যে সকলো প্ৰান্ততে নিজৰ নিজৰ প্ৰান্তীয় জাতীয় চেতনা উজ্জীৱিত কৰি ৰাখিও বৃহত্তৰ ভাৰতীয় চেতনাকে সকলোৱে প্ৰাধান্য দিছিল৷ আনহাতে প্ৰান্ত বা প্ৰদেশবোৰৰ গোষ্ঠীগত চেতনাবোৰ তেতিয়া বৃহত্তৰ স্বাৰ্থতে দমিত হৈ আছিল৷ এনে দমিত গোষ্ঠীগত চেতনা অসমত ছেগা-চোৰোকাকৈ তেতিয়াও ধৰা পৰাৰ উদাহৰণ ওজাই তেওঁৰ গ্ৰন্থতো দুই-এটা দিছে৷

এই পাশ্চাত্য গঢ় লোৱা জাতিৰ ধাৰণাক কেন্দ্ৰ কৰি বহু সৰু সৰু জাতি একত্ৰিত হওঁতে আৰু এটি ভাব বা ধাৰণা ক্ৰিয়াশীল আছিল৷ আছিল বহু জাতিৰে মিলিত সেই জাতিৰ সভ্যতা-সংস্কৃতিৰ বৈশিষ্ট্যৰ শ্ৰেষ্ঠতা যিয়ে টানি নিয়ে একেটা দিশলৈ তাত ভুক্ত হোৱা সৰু-সুৰা জাতিবোৰক৷ উত্তৰাধুনিক চিন্তাৰ চিন্তাবিদ কাঁচোৱা লিয়টাৰ, ডেভিদ হাৰ্ভে আদিয়ে এই আধুনিক জাতিৰ শ্ৰেষ্ঠতা নিৰ্ণায়ক কাৰকসমূহকে বা প্ৰণালীটোকে বুলিছে মহাবীক্ষা [Grand narrative\Grand view] আমি ভাৰততো ভাৰতীয় জাতিৰ ধাৰণা গঢ়ি তোলোতে ভাৰতীয় সভ্যতা-সংস্কৃতিৰ শ্ৰেষ্ঠতা নিৰ্ণায়ক ভাৰতীয় মহাবীক্ষাৰ আশ্ৰয় লৈছিলোঁ৷ সেইদৰে অসমীয়া জাতিৰ ধাৰণা গঢ়োঁতে অঃ ভাঃ উঃ সাঃ সঃ, জোনাকী আলোচনী আৰু পাছত অসম সাহিত্য সভাই অসমৰ সৰু-সুৰা জাতিবোৰকো বৃহৎ অসমীয়াৰ অন্তভুৰ্ক্তিৰে অসমীয়া ভাষা আৰু অসমীয়া জাতিৰ মহাবীক্ষা গঢ়ি তুলিছিল৷ আমাৰ অঃ ভাঃ উঃ সাঃ সঃ আৰু জোনাকী যুগৰ অসমীয়া ছাত্ৰসকলৰ লগৰ কলিকতালৈ যোৱা-নোযোৱা সকলো ছাত্ৰ আৰু ভাব প্ৰকাশৰ শক্তি আহৰণ কৰা সকলো অসমবাসীয়ে বা সেই ব্ৰিটিছ অসমৰ অধিবাসীয়ে জাতি-গোষ্ঠী-ধৰ্ম সম্প্ৰদায় নিৰ্বিশেষে সেই এক অসমীয়া জাতিৰ ধাৰণা, আৰু সেই ধাৰণাৰ বাহক অসমীয়া জাতিৰ মহাবীক্ষা সৰৱে অথবা নীৰৱে মানি লৈছিল৷

ৰিপুঞ্জয় গগৈৰ প্ৰতিক্ৰিয়া

এই
ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ অন্তৰ্গত অসম আৰু অসমবাসীৰ বিষয়ে একে অসমীয়া জাতিৰ লোক হিচাপে চিন্তা কৰা আৰু বৌদ্ধিক নেতৃত্ব দিয়া আধুনিক অসমীয়াসকলক দিগন্ত ওজাই চিহ্নিত কৰিছে বৰ্ণহিন্দু সম্প্ৰদায়ৰ লোক বুলি৷ তেওঁলোকৰ মাজত যিহেতু বৰ্ণবিন্দু সম্প্ৰদায়ৰ বাহিৰৰ লোকো আছিল আৰু বৰ্ণহিন্দু-অবৰ্ণহিন্দু সকলো লোক ইউৰোপীয় আধুনিক আদৰ্শৰ আধুনিক অসমীয়া হিচাপেহে অসমৰ চিন্তা কৰিছিল নিৰ্মোহ বিশ্লেষণ-বিচাৰৰ তুলাচনীত এনে সাম্প্ৰদায়িক চেতনাৰ ভাবে পাঠকৰ মনত আউল লগাব খোজে৷ এনে বিচাৰে আধুনিক বা উত্তৰাধুনিক অসমতো সাম্প্ৰদায়িকতাৰ বীজ সিঁচিব পাৰে৷ এই মূল্যৱান আৰু অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কিতাপখনৰ ক্ষেত্ৰত এই শংকা এইবাবেই ব্যক্ত কৰিছোঁ যে আধুনিক অসম নিৰ্মাতা এইসকল অসমীয়া বা তেওঁলোকৰ সহযোগী, সহগামী, অনুগামীসকলক বৰ্ণহিন্দু বুলি চিহ্নিত নকৰি আধুনিক অসমীয়া বা আধুনিকমনা অসমীয়া বুলি চিহ্নিত কৰি তেওঁলোকৰ কাৰ্যকলাপৰ সুফল, কুফল বিচাৰ কৰিলেও আমি সকলো, সাম্প্ৰদায়িক চেতনা তথা বিদ্বেষৰ বহু ওপৰৰ তৰুণ বুদ্ধিজীৱীৰ অসমীয়া জাতি আৰু সমাজ সম্পৰ্কে যি সিদ্ধান্ত, তাতেই উপনীত হ’ব পাৰোঁ৷ মোৰ পূৰ্ব প্ৰকাশিত প্ৰবন্ধ তিনিটাতো এই একে সিদ্ধান্তৰ সাৰতে পাশ্চাত্যৰ উত্তৰাধুনিকতাৰ বিশেষণ-বিচাৰেৰে উপনীত হৈছিলোঁ৷
ড০ শৰ্মাৰ প্ৰত্যুত্তৰ

পাশ্চাত্য মহাবীক্ষাৰ ধাৰণাৰে অসমত এক অসমীয়া জাতিৰ যি ধাৰণা আৰু তাক বৰ্তাই ৰখাৰ বাবে আমাৰ বহুতৰ যি উন্নাসিক কাৰ্যপ্ৰণালী তাত আমাৰ সৰু-সুৰা কিন্তু আত্মপৰিচয়সম্পন্ন গোষ্ঠীবোৰ অসন্তুষ্ট হৈ জী উঠা স্বাভাৱিক৷ ওজায়ো সেইবোৰ অতি সুন্দৰকৈ দেখুৱাইছে৷ কিন্তু সেই সমস্যাৰ সমাধান সাম্প্ৰদায়িকভাৱেই কৰিব লাগিবনে? বিহাৰ, উত্তৰ প্ৰদেশৰ দৰে আমিও জাত-পাতৰ বিচাৰেৰেহে নিৰ্বাচন খেলি আজিৰ সমস্যা সমাধান কৰিব লাগিবনে? অসমৰ বৰ্তমান জাতীয় পৰিস্থিতিৰ বাবে দিগন্ত ওজাই এসময়ৰ বৰ্ণহিন্দুৰ বৌদ্ধিক নেতৃত্বকে দায়ী কৰিলেও এই সমস্যাৰ সমাধানৰ উপায় অৱশ্যে এনে সাম্প্ৰদায়িকতাই বুলি সিদ্ধান্ত কৰা নাই৷ তেওঁ সিদ্ধান্ত কৰিছে তেনে ঠেক সাম্প্ৰদায়িক ভাবাৱেগৰ বহু ওপৰৰ এক নিজস্ব ধাৰণাৰে৷ ওজাই দেখুৱাইছে যে অসমীয়া জাতিৰ ধাৰণাৰে অসমক বুজি আৰু ইয়াৰ হকে কাম কৰিবলৈ এনেদৰে আগুৱাই নাহি এক অসমীয়া সমাজ গঢ়াৰ আদৰ্শৰে আমি আগুৱাই অহা হ’লে আজিৰ এই সংকটময় অৱস্থাত অসম বা অসমীয়া সমাজখন নপৰিলহেঁতেন৷ কিন্তু আগতে কৈছোঁৱেই, পৰ্যাপ্ত বিচাৰ-বিশ্লেষণৰ সহায়ত ওজাৰ পৰিকল্পিত অসমীয়া সমাজখন আমাৰ আগত স্পষ্টভাৱে দাঙি ধৰা নহ’ল৷ সেই পৰিকল্পনা বাস্তৱত কেনেকৈ ৰূপায়িত কৰিব পৰা গ’লহেঁতেন বা এতিয়াও পাৰি, তাৰ পন্থাও দেখুৱাই নিদিয়া বাবে তেওঁৰ এই গ্ৰন্থৰ সিদ্ধান্তৰ সফলতা সম্পৰ্কে আমাৰ সংশয় থাকি যায়৷ আৰু ইয়াৰ সঠিক সমাধান বুলি মোৰ অন্ততঃ তথাপি ভাব হয় উত্তৰাধুনিক পাশ্চাত্য ধাৰণাৰ এক জাতিৰ ভিতৰৰে বহু কেন্দ্ৰৰ ধাৰণা আৰু স্বীকৃতি৷ [মোৰ জনসাধাৰণ, বিহু সংখ্যা ২০১২ আৰু সময়, শাৰদীয় সংখ্যা ২০০৮১ প্ৰবন্ধত আলোচিত আৰু প্ৰদৰ্শিত৷]

দিগন্ত ওজাৰ ধাৰণাৰ বা কল্পনাৰ অসমীয়া সমাজৰ অসমখনো নিশ্চয় বহু জাতি-উপজাতিৰ সংস্কৃতিৰে বহুৰঙী অসমেই হ’ব৷ ময়ো মোৰ প্ৰবন্ধলানিত দেখুৱাই আছোঁ এক অসমীয়া জাতিৰ অসমখনতো আধুনিক ধাৰণাৰ একেটা কেন্দ্ৰৰ ঠাইত উত্তৰাধুনিক ধাৰণাৰ বহুতো কেন্দ্ৰই স্বীকৃতি পাব৷ সেই কেন্দ্ৰবোৰতো থাকিব আমাৰ সকলো জাতি-উপজাতিবোৰ তেওঁলোকৰ নিজৰ নিজৰ সমাজ আৰু সভ্যতা-সংস্কৃতিৰো অৰ্থাৎ আমাৰ জোনাকী যুগৰ বুদ্ধিজীৱীসকলে গঢ়িব খোজা বৰ অসম বৰ অসম হৈয়ে থাকিব; কিন্তু সি এক অসমীয়া মহাবীক্ষাৰে একৰঙী নহয়৷ উত্তৰাধুনিক মহাবীক্ষাৰে গঢ়া বহুতো সৰু সৰু বীক্ষাৰ সমৃদ্ধিৰে বহুৰঙী৷ অসম একৰঙী নহয়৷ অসম বহুৰঙী৷ দিগন্ত ওজাৰ পৰিকল্পিত সেই অসমো একেদৰেই বহুৰঙী৷ তেওঁৰ অসমীয়া সমাজখনো মই যদি ভুলকৈ বুজা নাই একেদৰেই বহুৰঙী৷

যি নহওক, এই তৰুণ বুদ্ধিজীৱীৰ এনে গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থখনৰ বহুল প্ৰচাৰ আৰু অধ্যয়ন মই বিচাৰিছোঁ আমাৰ অসমীয়া জাতিৰ অসমৰ ভৌগোলিক অসমীয়া সকলো গোষ্ঠী-সম্প্ৰদায়ৰ মংগলৰ বাবেঅসমৰ মংগলৰ বাবে৷